Nhan nào quả đó TTTT

HIỆN TƯỢNG “LẠI GẠO”

Trên báo Văn Nghệ, có lần, tôi đã được đọc một truyện ngắn, trong đó kể chuyện hai vị cán bộ về hưu, tranh nhau chức chủ tế, trong một dịp làng mở hội.

Trước mắt tôi, bài tạp văn Chiến binh khi đã về già của Nguyễn Khải * bày ra một cảnh thay đổi vui vui như sau: Gần năm chục năm trước, thị xã Hưng Yên bước vào kháng chiến chống Pháp bằng một cuộc từ bỏ lớn, đó là từ bỏ mọi thói mê tín vốn đã thâm căn cố đế: “Bói bụt ở chùa Chuông, bỏ. Xin thẻ ở đền Mẫu, cũng bỏ. Rước Niềm, rước Du của hội Mẫu vào tháng ba ta cũng bỏ luôn. Hình như mọi người không ai bảo ai đều muốn sống theo lề luật mới (…)”. Còn giờ đây thì có hiện tượng ngược lại. Người ta đua nhau lễ bái… Và lạ nhất là mấy ông cán bộ cũ nhà mình cũng tham gia vào việc tế lễ một cách hào hứng. Một người trong số đó được tác giả phác họa khá tỉ mỉ: “Ông nói ngày nhỏ có người xem lá số của ông, bảo ông có số thờ. Một đời trong quân ngũ, có lúc nào nghĩ tới cúng bái, đã tưởng lá số lấy sai; nào ngờ lúc về già, lại được làm tôi tớ của Mẫu, cả ngày quanh quẩn nơi thờ tự của ngài, chả còn thiết gì đến con cháu. Một nhân vật như thế, có sự ăn nhập tuyệt vời với đám đông chung quanh. “Các bà đi lễ chắp tay đồng thanh nói: Lạy Mẫu mớ bái, Mẫu đã chọn làm ghế làm đệm của Mẫu làm sao mà trốn được. Ông kia lại nói, tiếng bổng tiếng trầm, lời lẽ cứ trôi ra tuồn tuột như một anh thầy cúng rất thạo nghề, rằng từ ngày được hầu hạ Mẫu, vợ chồng ông rất khỏe mạnh, con cái đều ăn nên làm ra, tức là ngài đã xá u xá mê xá nhầm xá lỗi cho ông vì ông đã biết quay đầu trở lại. Các bà tín nữ lại đồng thanh kêu tiếp: Lạy Mẫu mớ bái, ngài giơ cao đánh khẽ”.

Điều thú vị nhất là ở đoạn về sau, tác giả chợt phát hiện cái ông già hoan hỉ được hầu hạ Mẫu ấy, gần năm chục năm trước, là một chiến sĩ: “dáng vóc cao lớn, đội mũ sắt, khoác xà cột da, ngang lưng đeo một khẩu súng ngắn và hai trái lựu đạn”, từng đã đứng ra diễn thuyết về kháng chiến, và trong tâm trí tác giả, là “cái chân dung hào hùng và lãng mạn của một chàng trai Việt Nam buớc vào chiến trận”.

Trong tiếng Việt, chữ lại khi đặt trước một từ khác, là để chỉ một quá trình đảo ngược: Như lại bữa là ăn trả bữa; lại gạo là chỉ bánh đã nấu, mà trở lại khô cứng, như khi chưa nấu; hoặc lại giống là sự xuất hiện một yếu tố của tổ tiên xưa như người có lông, người có đuôi…

Trường hợp mà Nguyễn Khải vừa miêu tả ở trên (cũng như nhiều chuyện tương tự đã được nhắc tới đây đó trên mặt báo) đúng là một sự lại gạo ở cấp tinh vi hơn: lại gạo trong cách sống, trong niềm tin. Người ta quay trở lại với những gì từng lên án và xem là cổ hủ, lạc hậu. Hơn thế nữa, đó là một sự trở lại thành tâm, tự nguyện, khiến cho con người trở lại kia thấy sung sướng đến nở lòng nở ruột. Cuối cùng, chỉ có cách kết luận: trong khi tham gia vào cuộc vận động cách mạng hôm qua, những người ấy chưa có sự nhận thức sâu sắc, chẳng qua thấy xung quanh làm thì cũng hùa theo. Có nhận thức sâu sắc thì trong khi hoạt động, đồng thời làm công việc tự cải tạo, làm thay đổi hẳn con người của mình. Còn như hùa theo mọi người thì không trước thì sau, sẽ trở lại với cái lai do bản mệnh. Và bởi mấy ông cán bộ nói trong bài tạp văn Chiến binh khi đã về già, chẳng qua cũng là nông dân, cởi áo cán bộ ra là nhập ngay được với bà con làng xóm, cho nên, vấn đề nhà văn Nguyễn Khải nêu lên ở đây cũng là vấn đề nhức nhối của nông thôn ta hiện nay, sự trở lại của những tập quán mê tín dị đoan, mà có một thời chúng ta tưởng đã tuyệt diệt. Trong khi suy nghĩ về hiện tượng này, và những hiện tượng lại gạo tương tự, có người chỉ đổ thừa cho kinh tế thị trường. Nhưng có lẽ, nên tìm nguyên nhân ở ngay trong quá khứ mấy chục năm qua: có phải là trong khi mải miết với những công việc lớn lao, mỗi chúng ta cũng như cả quê hương làng xóm chúng ta chưa để cho cái mới ngấm sâu vào mình cho nên khi có dịp thuận lợi, lập tức cái cũ bột phát trở lại?!

Đến đây, có thể có người sẽ lý sự: – Sao anh làm gì mà nghiệt ngã thế? Cái chuyện hôm qua tôi bỏ lễ, bỏ bái là sai, giờ tôi có quyền sửa! Chính nhờ cách mạng rồi tôi mới hiểu ra các giá trị văn hóa dân tộc, nên tôi tính chuyện trở lại, có gì là lạ?

Vâng, đây là một cách lập luận hiện rất phổ biến và nghe ra cũng có lý. Chỉ hiềm có phải là đúng như thế không, thì cần xem kỹ một chút.

Bên cạnh Chiến binh khi đã về già Nguyễn Khải còn có một truyện ngắn mang tênMột thời gió bụi ** kể về một sự việc xảy ra theo hướng hoàn toàn ngược lại. Đọc thiên truyện này, người ta biết rằng tại một làng nọ, có một bọn cả gan đập phá một ngôi mộ cổ. Đó là một bà thứ phi từ đời chúa Trịnh. Mộ bị bật tung, cái xác chôn đã mấy trăm năm (song được chèn quanh bởi những túi gạo rang và lụa là gấm vóc nên thân người con nguyên) nay bị lấy cắp mất cái đầu, chắc để tìm vàng – cảnh tượng thật thê thảm hết chỗ nói.

Một bên mê mẩn với thần thánh và lao vào hầu hạ thần thánh. Một bên làm chuyện bạo thiên nghịch địa báng bổ tổ tiên. Sao ở nông thôn cùng lúc lại có hai hiện tượng trái ngược nhau đến vậy? Theo cách trình bày của Nguyễn Khải thì điều đó chẳng có gì lạ. Bởi đó chẳng qua chỉ là hai mặt của một quá trình – quá trình tính vụ lợi lên ngôi và trở thành nhân tố chủ đạo chi phối mọi hành động của con người. Hóa ra chẳng ai thực sự vô thần mà cũng chẳng ai có được một lòng tin cho vô tư, cho sâu sắc. Cứ thấy lợi thì làm. Có lợi, thì việc càn rỡ, việc xấu, xúc phạm tới mọi điều cao cả thiêng liêng cũng chẳng từ. Rồi nếu nhắm thấy có lợi, thì sẵn sàng cầu cúng đền này miếu nọ, và đứng ra lo việc cầu cúng cho mọi người. Ở cuối bài tạp văn Chiến binh khi đã về già, nhà văn không quên bỏ nhỏ một chi tiết: Trong khi cái con người từng cả đời trong quân ngũ nhưng lại có “số thờ” kia, đang mải miết trò chuyện về sự linh ứng của Mẫu, thì bên chính điện bà đồng đền ngồi nhăn nhó bực bội. Hóa ra có sự ăn chia nào đó không sòng phẳng giữa các bên có liên quan xung quanh những đồng tiền công đức cúng vào đền. Đấy, lý do khiến cho người ta từ chỗ không tin đến chỗ đi thuyết minh về đức tin, thật ra là ở chỗ ấy!

Câu chuyện Nguyễn Khải kể ở đây xảy ra ở Hưng Yên nhưng cũng có thể xảy ra ở Hải Dương, ở Bắc Ninh, ở nhiều tỉnh khác. Sự vụ lợi, suy cho cùng đâu cũng có, thời nào cũng có, và nếu như bảo rằng nó là động cơ sâu xa chi phối mọi hành động của một số người thì cũng là lẽ thường tình. Tuy nhiên ở đây tôi chỉ xin phép bổ sung thêm một chi tiết nhỏ, có liên quan tới cách xử sự đang xảy ra hàng ngày. Là thường những người lại gạo có cách lý sự rất tuyệt vời. Nói cho cùng thì những năm tháng hoạt động cách mạng chưa hết dấu vết nơi họ, và trong thâm tâm, họ cũng có chút xấu hổ. Thế nhưng sau khi thấy cả đời mình thua thiệt và chả còn biết nương tựa vào đâu, họ không còn cách nào khác là lần mò kiếm chút lợi lộc, dù có mang tiếng lại gạo cũng đành chịu. Và để tự biện hộ, họ phải khoác cho hành động của mình những ý nghĩa lớn lao. Bởi vậy mới có những lời rao giảng thật to, rằng mình làm thế tức là tôn trọng truyền thống ông cha, là trở về cội nguồn, và tất nhiên là có ý nghĩa bảo tồn và giữ gìn di sản văn hóa dân tộc. Đây chính là nét đặc trưng mà chỉ sự mê tín thời nay mới có, nó khiến cho thật giả khó lường và có những chuyện buồn cười mọi người trông thấy nhỡn tiền mà không dễ gì thay đổi.

CÁI ĐỨNG ĐẰNG SAU LUẬT PHÁP

… Ở cái chỗ luật pháp dừng lại, người ta vẫn luôn luôn có thể suy nghĩ dưới góc độ đạo đức hoặc văn hóa để trước tiên là hiểu hiện tượng, sau nữa là tìm cách khắc phục nó…

Luật pháp thường được định nghĩa trong các từ điển như là những quy định mọi người nhất thiết phải tôn trọng trong khi đạo lý suy cho cùng chỉ có nghĩa là những ước lệ hợp với lương tâm con người lại được xã hội thừa nhận và khuyến khích nên theo, ai theo được có nghĩa đấy là người tốt. Một hành động bị coi là phạm pháp, khi nó xâm phạm đến quyền lợi hoặc của cả cộng đồng hoặc của các thành viên trong cộng đồng, do đó, phải bị trừng phạt. Còn một hành vi bị coi là thiếu đạo đức tức là đã bị cộng đồng lên án. Có thể bảo sự lên án này chỉ dừng lại ở phạm vi một dư luận, song đối với người có lương tâm trong sáng, đã là một cái gì rất nặng nề. Lẽ tự nhiên là trong việc phân biệt một hành vi đạo đức và một hành vi phi đạo đức, một cộng đồng đã tự nói về mình rất nhiều. Sau hết, cũng nên ghi nhận rằng mặc dù những tiêu chuẩn đạo đức thường có tính nhân bản, nghĩa là chung cho mọi dân tộc, nhưng đi vào cụ thể ở mỗi dân tộc nó lại mang những sắc thái riêng. Đến đây, bắt đầu thấy xuất hiện vai trò của văn hóa, nó là lối sống, lối nghĩ, các quan hệ giữa con người với thiên nhiên và con người với con người, tất cả đã trở thành nền nếp ở từng dân tộc và làm nên sự khác biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác.

… Thỉnh thoảng, tôi cứ phải giở sách ra để ôn lại những ý tưởng trên, nhất là gần đây, đọc báo chí, nghe đài, được biết thêm nhiều hành động mà chúng ta quen gọi là hiện tượng tiêu cực. Nhiều người nông dân hám lợi, mang bán thứ rau quả phun thuốc trừ sâu, ăn vào gây ra độc hại. Các lò mổ bò mổ lợn thường là kém cỏi về mặt vệ sinh nghĩa là ủ sẵn bệnh tật hại người. Nhà máy, bệnh viện hàng ngày tống ra đủ thứ chất thải làm ô nhiễm môi trường. Rồi hàng hóa thì làm ẩu, cốt bán rẻ để cạnh tranh giá kể người mua mang về có không dùng được, thì cũng không quản ngại. Cho đến gần đây lại xảy ra những vụ tham nhũng ghê gớm, tham nhũng đến mức người ta tin rằng các đương sự phải mất hết lương tâm thì mới bảo nhau vét sạch tiền của nhà nước đến như vậy! Có biết bao hành động ngang tai trái mắt đang xảy ra chung quanh, và có cơ ngày một phát triển. Mà lấy luật pháp để trị nhau thì không phải dễ. Tội lỗi ở đây như cái cây, gieo mầm hôm nay, hôm sau mới “kết quả”, lúc bấy giờ người có lỗi đã cao chạy xa bay, ai làm gì nổi! Vả chăng, trong tình trạng xã hội hỗn hào, mọi người chen chúc nhau để sống, muốn lần ra đầu mối của cái ác sẽ gặp muôn vàn rắc rối, dễ gì bắt tận tay day tận trán để luận tội? Nhưng ở cái chỗ luật pháp dừng lại, người ta vẫn luôn luôn có thể suy nghĩ dưới góc độ đạo đức hoặc văn hóa để trước tiên là hiểu hiện tượng, sau nữa là tìm cách khắc phục nó. Chắc chắn là không có gì khiên cưỡng khi gắn một số hiện tượng tiêu cực nói trên và các hành động tương tự với lối làm ăn (kèm theo là lối sống nếp nghĩ) có tự ngày xưa, khi người ta sống theo kiểu khôn vặt (ăn cỗ đi trước lội nước đi sau) và vô trách nhiệm (sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi) chỉ biết đến quyền lợi của gia đình mình (đèn nhà ai nhà nấy rạng), chỉ biết đến cái làng của mình là cùng (trống làng nào thì làng ấy đánh, thánh làng nào thì làng ấy thờ), ngoài ra, bỏ qua mọi chuyện, bởi “có chết thì cả làng cùng chết”. Tóm lại, đồng thời với việc truy cứu về mặt pháp luật, cần xem xét ngay cội rễ của các hiện tượng nói trên về mặt đạo đức – văn hóa, để bắt mạch cho trúng. Đến lượt nó, mỗi tội lỗi, và phản ứng trước tội lỗi – kể cả những tội nho nhỏ, hoặc quá tinh tế, pháp luật không kết luận nổi – lại cũng nói lên một điều gì đó về tình trạng tâm lý xã hội nói chung. Nếu như ở đây có sự dửng dưng, tức thờ ơ, mặc kệ kẻ có tội và không sao hình thành nổi dư luận cũng như không cắt nghĩa được nguyên nhân sâu xa dẫn đến tội lỗi, thì đó chính là một bằng chứng cho thấy sức khỏe tinh thần nói chung của xã hội đang có vấn đề, và sự chữa chạy cho mỗi cá nhân không thể kết quả, nếu không có sự chữa chạy cho cả cộng đồng nói chung.

Đang nghĩ vân vi như vậy thì gần đây, qua báo Nông thôn ngày nay, số ra 12.6.99, tôi lại được biết thêm về một hiện tượng phải nói là kỳ cục giữa công ty X và công ty Y có sự tranh chấp. Để trả thù, bên Y liên tiếp gửi tới bên X những chiếc quan tài và các vòng hoa tang, trong đó đề rõ tên tuổi kẻ thù của mình. Như một phóng viênNông thôn ngày nay nhận xét, đây quả là kiểu khủng bố chưa từng có ở Việt Nam. Sự việc “độc đáo” đến mức các nhà chức trách đang phải theo dõi để tìm cách luận tội cho chính xác. Tuy nhiên, theo tôi nghĩ, nhiều bạn đọc của chúng ta, khi nghe chuyện, hẳn không khỏi nhớ tới những cách trả thù vốn có từ xưa, và còn lưu truyền lại qua lời đồn đại của dân gian; căm giận ai thì đi dò hỏi mồ mả ông cha người ta rồi đào lên để hạ nhục. Hoặc làm hình nhân thế mạng, viết tên tuổi kẻ thù của mình lên đó, rồi lấy kim châm chỗ hiểm và thuê thầy địa lý về yểm vào đất độc. Hoặc như trong truyện Tấm Cám, cái đầu của Cám sau khi chết được Tấm mang ra làm mắm để gửi về cho người mà Tấm vẫn gọi là mẹ ghẻ (cũng tức là mẹ đẻ của Cám). Thì ra, cái hành động kia không hẳn đã đơn độc như chúng ta tưởng tượng. Trong khi lên án nó và đồng tình với mọi sự trừng trị đích đáng, đồng thời phải thấy nó thuộc về một cái gì di truyền trong tâm lý xã hội, do đó, có khi hoạt động ngoài ý muốn từng con người cụ thể. Nói cách khác, trong cái hành động kỳ cục kia thấy có cả những căn nguyên văn hóa sâu xa (văn hóa ở đây không chỉ bao gồm tinh hoa mà như các nhà nghiên cứu khoa học xác định, còn bao gồm cả những cặn bã cần vứt bỏ). Và như vậy là trên đường suy nghĩ về hiện tượng tiêu cực, chúng ta có thể phần nào yên tâm vì đã lần đến đầu mối cuối cùng, còn như việc lo chữa chạy thì sao, đấy lại là chuyện khác.

Chắc chắn, mỗi khi đứng trước một hiện tượng tiêu cực, lại còn lo lần ra căn nguyên đạo lý văn hóa của nó, công việc phải làm sẽ trở nên vô cùng bề bộn. Chẳng phải là lâu nay nhiều người chúng ta có thói quen suy nghĩ một cách đơn giản “truyền thống căn bản là tốt”, “đạo lý nhìn chung là lành mạnh”, để xuê xoa mọi chuyện. Nhưng chính bởi thế, nay lại chính là lúc xã hội phải lo tự nhận thức cho thấu đáo hơn. Bề bộn mấy thì bề bộn, để giải quyết đến cùng mọi chuyện tiêu cực, không thể có cách nào khác. Bởi các vấn đề đạo lý văn hóa không chỉ liên quan đến pháp luật mà còn liên quan đến mọi mắt xích khác trong guồng máy xã hội. Nói như một viện sĩ người Nga, ông D. Likhachev: không có văn hóa, xã hội không thể trở thành xã hội có đạo lý.

Và nếu không có cả văn hóa lẫn đạo lý, thì mọi cải cách trong các lĩnh vực kinh tế, khoa học, đều trở nên vô nghĩa, tức không thể thực hiện.

SỰ HỖN ĐỘN KÉO DÀI

Cái cảm giác bao trùm trong tâm trí nhiều người sau khi tham dự một số sinh hoạt văn hóa hiện thời không phải bao giờ cũng một chiều tốt đẹp. Ngược lại, trong nhiều trường hợp, người ta cảm thấy vừa phải đối diện với một thực thể hỗn độn. Giống như khi phải nghe quá nhiều tiếng ồn. Hoặc giống như khi đứng trước một mảnh vườn đủ các loại cây mọc lên mà không ra hàng ra lối gì hết. Mọi thứ đều có song trật tự lại thiếu, và có những sự pha tạp tùy tiện, không dễ chấp nhận.

Cái cảm giác ấy trở nên nặng nề hơn khi đến một số lễ hội. Ở hội này, nhìn quanh chỗ nào cũng thấy biển quảng cáo, hết Cô-ca hoặc Pep-si, lại đến Tai-gơ (trong một số trường hợp họ là nhà tài trợ chính nên mặc sức tung hoành). Và, ở hội kia, trong khi thiếu vắng những trích đoạn văn hóa dân gian cổ truyền có khả năng dựng tạo không khí huyền thoại thì ngược lại nhan nhản những trò chơi “hiện đại” chỗ này đu quay (hoặc xiếc mô tô bay) chỗ kia ném vòng ăn tiền. Thành thử người đến tham dự được sống với quá khứ thiêng liêng thì ít, mà phần nhiều toàn phải nhét vào tai những tiếng hò, tiếng quát thét, tiếng mời chào mua hàng “mua cái này đi ông anh”, “thử một chuyến may đi bà chị”. Ấn tượng còn lại sau một ngày dự hội do vậy là một cái gì nhòe nhoẹt, cái nọ lẫn vào cái kia, và người quẩn vào nhau, chen chúc hỗn hào, và bụi bay mù mịt. Giá mệt nhoài mà hào hứng không sao, đằng này mệt nhoài lại kèm theo bực bội.

Nói cho cùng, quy luật của lễ hội là quy luật của đám đông. Quanh năm làm ăn vất vả, được ít ngày rỗi rãi, chẳng lẽ lại bắt mọi thứ vào khuôn khổ như trong một buổi họp? Hoặc với khách thập phương, phóng xe mấy chục cây số về đây để xả hơi, chẳng lẽ không được phép cười đùa ngả ngốn? Vâng, tôi biết có tới hàng trăm lý do để mỗi người về dự hội cho phép mình bừa bãi một chút, để rồi góp lại làm nên cái ồn ào lộn xộn của đám đông, và người ta bảo rằng rút cục chỉ có người xem người chứ có ai xem hay nghe được cái gì cho rõ ràng. Nhưng trong một chuyến đi theo đoàn du lịch bình dân sang Trung Quốc thời gian gần đây, khi vào thăm các danh lam thắng cảnh nổi tiếng ở xứ người, tôi đã được chứng kiến những đám đông khác. Người cũng bạt ngàn, chen chân nhau mà đi, có những chỗ người đi sau chỉ thấy lưng của người đi trước, nhưng người ta vẫn giữ được trật tự, từ tốn, yên lặng và các ban tổ chức ở đó không cần giăng loa ra nhắc nhở kêu gọi! Hỗn độn không phải là định mệnh của mọi đám đông, càng không phải nhược điểm không thể sửa chữa của mọi lễ hội, chẳng qua do chúng ta không biết bảo nhau mà thôi.

Có một khía cạnh tâm lý, nó là nguồn gốc gây nên cảnh hỗn độn ở một số lễ hội, ấy là sự thiếu thành kính ở một số người đến dự, và trong nhiều trường hợp, của người đứng ra tổ chức.

“Có yêu mến di tích thắng cảnh và muốn sống lại không khí thiêng liêng của lễ hội, tôi mới bỏ công tới đây, sao anh lại bảo tôi không thành kính?”, người ta có thể cãi lại như thế và bằng lý lẽ, thì có ai chịu ai bao giờ! Nhưng con người ta bộc lộ không phải qua tài cãi lý mà qua cử chỉ hành động; nhiều khi chỉ một nụ cười, một ánh mắt đã nói lên tất cả, và cái này thì người đến hội làm sao giấu nổi! Khi người ta đi hội không phải do người ta ham muốn “tìm về dân tộc” thực sự, mà chỉ mang máng cảm thấy một việc làm hay hay nên làm, rồi do vui bạn vui bè, do đua đả mà làm, khi sự thành kính tìm đến chốc lát cũng bay biến đi rất nhanh. Ý thức không đủ mạnh để chi phối hành động. Đôi khi nó chỉ còn là một thứ chiêu bài, và chiêu bài càng đẹp, thì người thiếu ý thức càng dễ làm bậy. Chuyện này lại càng khó sửa, vì xem ra, có từ đã lâu, báo chí từ trước 1945 đã kêu nhiều lắm. Trong một số báo Ngày nay ra năm 1938, tôi đã đọc một bài viết của Tứ Ly mang tên Hội Lim… Hội liếc, trong đó kể chuyện bọn công tử Hà thành về Hội Lim thường dở trò cợt nhả. Và một người như nhà văn Tô Hoài cũng thú thực với bọn tôi là thuở ông 18-20, thanh niên đi hội chủ yếu là đi… trêu gái. Giờ đây, báo chí không thấy nói tới chuyện đó, thôi cũng cho qua, song trật tự công cộng và niềm thành kính thiêng liêng có phải bỗng chốc mà tạo dựng được đâu.

Một biểu hiện của sự thiếu thành kính thấy rõ rành rành nên không ai biện hộ nổi – và còn cộm lên hơn, so với ngày xưa – đấy là tâm lý vụ lợi. Nếu được “gọi sự vật bằng cái tên của nó”, hoặc nói theo cách nói dân gian “đi guốc trong bụng nhau”, người ta phải nhận rằng, nhiều nam thanh nữ tú đến hội xem là phụ, cái chính là đi cầu tài cầu lộc cho bản thân và gia đình, và chắc hôm sau, về nhà chỉ khoe chuyện cúng bái, chứ khung cảnh lễ hội như thế nào chẳng thể nhớ nổi. Mà có riêng khách thập phương đâu, cả dân sở tại với ban tổ chức địa phương cũng theo tinh thần ấy mà làm việc. Dân làng lo bán hàng, hàng giăng ra từ xa đến gần (đến mức một bài báo viết về lễ hội nọ đã trương lên cái đầu đề khái quát: Chùa hay chợ?) Còn ban tổ chức thì sao? Việc quản lý một đám đông hàng trăm hàng vạn người là cả một chuyện phức tạp. Song không ai nhận là mình không biết, mà chỉ bảo nhau cứ để tự nhiên, thế nào cũng xong(!) Năm nào cũng rút kinh nghiệm mà chẳng năm nào thấy trật tự vệ sinh nhúc nhích. Thành công của một lễ hội, sau hết hình như trông vào mức “công đức” thu được nhiều hay ít, và sự thực người ta đã nghĩ về nó nhiều hơn mọi chuyện khác.

Thường thường, đến khoảng 3-4 giờ chiều các lễ hội đã vãn hẳn người và cho đến sẩm tối thì chẳng còn ai. Không khí lặng lẽ bao trùm tưởng như chưa có đám đông nào tụ họp ở đây cả.

Nhưng đến lúc này, vẫn chưa thể nói rằng sự bình thường đã trở lại. Không có tiếng ồn, song bóng dáng của sự hỗn độn vừa đi qua còn rõ rành rành. Mặt đất là nơi mọi thứ rác thải tự do trình diện. Vỏ chai vỏ đồ hộp hiện ra la liệt. Túi ni lông to có nhỏ có, cái bên trong đầy rác, cái rỗng không để cùng với những mảnh giấy báo giấy lót bay phất phơ khắp nơi. Có những bãi rộng tới mấy ngày sau, người ta vẫn ngại đi qua, vì sợ ruồi nhặng, phải chờ cho nắng gió làm cho chúng khô xác đi và biến mất, rồi người ta mới bình tâm nhớ lại lễ hội. Và bởi lẽ ai cũng chỉ ưa nhớ lại những điều tốt đẹp, nên sự hỗn độn ở đây mới cứ thế kéo dài từ năm này qua năm khác.

TẬP TỤC, TỐT VÀ XẤU

Trong nhiều năm ròng từ trước tết âm lịch qua suốt cả tháng giêng, hầu như ngày nào phóng xe qua cầu Chương Dương bắc qua sông Hồng tôi cũng thấy có cái cảnh lạ lùng sau đây: hai người đèo nhau, người ngồi sau cầm một gói gì to bọc trong ny lông. Đến giữa sông thì xe đỗ, người đằng sau ném cái bọc kia xuống sông. Hỏi ra mới biết cái gói được giữ sau xe thường là bát hương, mang ném xuống sông thế cho hương hồn các cụ mát mẻ. Lại có khi thấy có người ném xuống cả mấy thanh gỗ, chắc là nhà thay ban thờ. Vứt ra sọt rác sợ động nên mang ra sông là tốt nhất.

Hẳn đã có người thoáng nghĩ rằng như thế là một cách phá hoại môi trường. Nhưng đi đường ai cũng vội nên không ai buồn dừng lại nhắc nhau một câu. Mà nghĩ bụng giá có nhắc thì sẽ được nghe người ta lý sự trở lại đâu vào đấy;

- Ơ kìa, tập tục từ các cụ xưa để lại đấy chứ! Thời này mà không hiểu thế nào là trở về nguồn à?

Ngoài chuyện chiến sự Iraq với lại dịch sốt đường hô hấp – ngày xuân, ngồi hàng nước vẫn thấy mọi người kể với nhau đi hội thế này, đi lễ thế kia. Báo Lao độngngày 19-2 -2003 đưa ra con số 3% nói đi để biết, 1% đi theo phong trào, 5% đi để thư giãn còn con số đi về niềm tin tín ngưỡng là 91%. Tôi thì tôi không tin ở những câu trả lời đó của người đi hội. Mà bằng cảm nhận riêng, tôi dự đoán ngược lại, trong thực tế chắc đến quá nửa đi là đua đả, và nhất là để trục lợi: nhờ chăm cầu cúng mà làm ăn được thông đồng bén giọt. Lại nữa có một loại người hàng ngày họ cũng thừa biết là họ sống quá tệ. Nhưng công cuộc làm ăn khi đã vào guồng quá thú vị, lại chung quanh ai cũng bươn bả xông lên như mình, máu tự ái nổi lên nên xuống ngựa không nổi. Cầu cúng trở thành một cách chạy tội. Cầu cúng để tìm thấy chút yên tâm “tiếp tục chiến đấu”.

Có tin ở vùng giáp ranh Hà Nam và Hà Tây có một ngôi đền gọi là đền Thánh Cả. Bên Hà Nam thấy bên Hà Tây đông khách, nên từ 1999 liền cho xây một ngôi đền tương tự với các loại hoành phi câu đối tương tự và gọi là đền trình Thánh Cả để tranh khách. Giải quyết mãi không xong.

Du xuân năm ấy, cơ quan tôi lên Đền Hùng lúc quay về men theo đường từ Phú Thọ, đi xuống Thanh Thủy Trung Hà (sau đó sẽ qua Sơn Tây về Hà Nội). Đường đất chưa trải nhựa, xe xóc khó đi, bụi bay mù mịt. Nhìn ra ngoài, những mặt người mờ mờ sau lớp bụi. Cả cây cối nữa, hai bên đường cây nào cũng phủ một lớp bụi dày. Không còn màu xanh. Toàn những hàng cây đỏ bẻm. Tôi cảm thấy như con người có lỗi. Cây cối cũng khổ vì người. Môi trường bị làm hỏng. Thiên nhiên cũng biến dạng.

Trong số báo Người Hà Nội Tết Quý Mùi, một bạn đọc viết rằng khi sang du lịch Thái Lan, người lái xe tắc xi ở đấy kể là có hai đặc tính làm cho ông ta nhận ra khách hàng ai là người Việt Nam: một là đi xe ô tô không chịu cài dây an toàn, nhắc thì cài một lúc rồi bỏ ra và hai là vào các cửa hàng ăn bao giờ cũng gọi quá nhiều món, sau khi ăn xong bàn còn thừa mứa mới vui. Quả là họ có nắm được cái thần trong cách sống của người mình thật.

Về chuyện thích thoải mái, tôi nhớ hồi 1976-1977 sau khi giải phóng Sài Gòn đơn vị tôi đóng quân tại một ngôi nhà lớn ở trung tâm thành phố, tiện nghi đầy đủ, nhưng nhiều anh em thường không thích tắm ở trong phòng tắm mà thích ra ngoài bể nước. Vục cả cái chậu vào bể rồi dội ào ào vào người mới thấy sướng.

Còn chuyện lãng phí, thì là cả một nếp sống đáng sợ. Nhà mới xây vài năm trông chán đập đi xây lại. Vừa mở điều hòa nhiệt độ vừa mở rộng cửa cho mát. Quà bánh biếu xén lu bù. Giấy tờ vớ vẩn cũng dùng những thứ thật trắng thật xịn…

Bản tin buổi sáng của VTV1 sáng 3-3-2003 đưa tin cả nước trong dịp Tết Quý Mùi và tháng giêng đã đốt khoảng 40.000 tấn vàng mã, tính tiền tổng cộng đến 400 tỷ đồng. Được cái là hầu như mọi nhà đều tham gia vào cuộc tiêu xài này nên không ai coi là lãng phí.

DI SẢN GIỮA ĐỜI THƯỜNG

Nghề làm tranh dân gian của làng tôi là một thứ đặc sản của văn hóa Việt Nam mà mức độ độc đáo có thể so với rối nước, các điệu chầu văn, các làn quan họ. Đấy là điều không chỉ người trong cả nước biết, mà khách du lịch nước ngoài cũng biết và dân làng tôi lại càng biết. Mỗi lần về quê, tôi lại được mấy ông thuộc loại đàn anh trong làng nhắc nhở:

- Chú phải nhớ rằng tranh của Đông Hồ mình là có mặt ở những bảo tàng lớn của thế giới kia đấy.

Nhưng là dân sở tại, nên so với các nơi khác, dân làng tôi còn biết thêm một điều nữa có liên quan đến di sản của làng. Ấy là mặc dù bàn dân thiên hạ cứ khen như vậy, cứ tự hào hộ như vậy, và tết đến báo chí cứ viết dài dài về làng tranh xưa, nhưng chả ai mua tranh mình làm ra cả! Cái cảnh tết đến, lái buôn các nơi về tranh nhau lấy hàng, thuyền đỗ nườm nượp bên sông, và từng bó, từng bó tranh sẽ theo sông nước tỏa đi khắp chợ cùng quê – cái cảnh ấy chỉ còn là trong tưởng tượng, và thỉnh thoảng ông già bà cả có kể cho con cháu nghe, thì cũng chẳng khác chi kể truyện cổ tích. Thế vào chỗ tranh Đông Hồ xưa, ở đồng bằng Bắc bộ hiện nay, khắp chợ cùng quê bày bán các loại tranh in, tranh phổ biến hiện đại, nhất là tranh Tàu. So với tranh làng tôi làm ra, thì các loại tranh ấy giấy trắng hơn, màu đẹp hơn, nhất là nhiều hình ảnh tân thời, chứ đâu quanh quẩn con lợn, con gà… thành thử giá có đắt hơn tí chút, người ta vẫn thích mua. Rút cục, nghề làm ăn ở cái làng nổi tiếng là có lịch có lề như làng tôi giờ teo tóp hẳn, chỉ còn một hai nhà kỳ cạch làm thứ hàng thửa, hàng kỹ cho khách Tây đến xem và bán cho họ theo giá hàng lưu niệm. Nhưng không phải như thế nghĩa là cả làng bó tay cam chịu, mà phần đông đã sớm tìm được chỗ để hướng sự khéo tay và cái gu tuyệt vời của mình trong mỹ thuật vào cuộc kiếm sống – ấy là làm hàng mã. Đại khái sản xuất đủ thứ, từ voi ngựa, xe máy, xe đạp, tivi, quần áo… tất cả trông cứ như thật, nhưng thực ra là làm bằng giấy, cốt để các nhà giàu chung quanh Hà Nội mỗi dịp giỗ tết, đốt cho người nhà của họ đang cư ngụ nơi âm phủ. Thuyền bè sông nước cũng không cơ động bằng chiếc xe đạp. Theo dọc sông Đuống, cả đàn bà con gái quê tôi cũng đạp xe nhoay nhoáy, mang hàng đi phục vụ bà con buôn bán ở Hà Nội và các tỉnh lân cận. Còn cái chuyện tranh gà, tranh chuột, mấy chục năm nay xếp xó, dân làng cũng không lấy thế làm chán nản, ai hỏi vẫn tự nhận là dân làng Hồ, vẫn tự hào về truyền thống làm tranh ngày xưa như thường. Chỉ có những lúc mệt mỏi quá trong cuộc kiếm sống – sau một chuyến chổng phao câu đạp xe giao hàng chẳng hạn – những người biết nhìn rộng ra chung quanh mới chép miệng:

- Chả bù cho làng người ta cũng là di tích di sản mà chẳng phải đi đâu cả, cứ quanh quẩn đầu làng cuối làng vẫn cơm giò cơm chả.

Quả có như thế! Các làng chuyên nghề làm ruộng tị với làng tôi, còn làng tôi thì lại tị với các làng bên huyện gần đấy, tuy cũng được mang danh là di sản, song dứt khoát không nổi tiếng bằng, ấy vậy mà dân sống mát mặt hơn hẳn. Nói nôm na là làng ấy có một ngôi đền, nếu không phải dâm từ thì cũng chỉ thờ một nhân vật loàng xoàng, và đứng về mặt kiến trúc, chẳng có gì đặc sắc. Có điều, sự đời bây giờ ăn ở cái tiếng: chỉ nhờ có cái tên gọi liên quan đến sự làm ăn mà cái đền giời ơi đất hỡi ấy tự nhiên người đến lễ bái nườm nượp. Mới đầu chỉ đông vào tuần rằm mùng một. Sau gần như ngày nào cũng có người đến lễ. Nhất là vào những tháng trước và sau Tết âm lịch người đông như hội, người chật như nêm, vào đền rồi, có khi đứng hàng tiếng đồng hồ hai tay mỏi rời với mâm lễ đang bưng, mà vẫn không lê nổi đôi chân đến bên bàn thờ. Những ai đi lễ mà lắm thế? Dân buôn, tất nhiên rồi. Nhưng thời buổi này, quốc doanh không chịu kém tư nhân về làm ăn, thì làm sao lại chịu kém tư nhân về lễ bái – nghe nói ở nhiều công ty, anh em xúm lại chuẩn bị vàng hương để “sếp” đánh xe đi làm lễ. Và thế là đền thiêng lại thêm thiêng và gần như cả làng bên ấy sống về cái di tích văn hóa có khả năng sinh lời đó. Đàn bà đi bán vàng hương, xôi bánh, hoa quả, các thứ hàng cúng và không quên những thứ làm no bụng người đi thờ cúng. Đàn ông đi trông xe, đi giữ trật tự, người nào có dáng nho nhã và khéo học lỏm một chút còn đi làm đơn, làm sớ. Việc cho trẻ con cũng không thiếu: Tan buổi học về – đây là nói những đứa chưa tiện bỏ học – chúng sấp ngửa chạy ra trước cửa đền. Đồ nghề chẳng cần gì, chỉ có cái miệng khéo nói, với lại đôi tay bưng bê chắc chắn, là tha hồ dắt khách, thu nhập đằng thằng bằng mấy lương các ông cán bộ huyện! So với người làng tôi, thì dân cái làng có đền thờ quý hóa ấy chẳng những thu nhập có phần hơn, mà lại được cái sướng là hành nghề tại chỗ, bám ngay vào di tích mà kiếm sống, chứ không phải chạy rông ra mãi Hà Nội, và các tỉnh bạn, bởi vậy người làng tôi – cái làng tranh nổi tiếng trên đã vào từ điển – mới suy bì tị nạnh:

- Thế mới là di sản chứ!

Câu nói buột ra tự nhiên song đằng sau đấy tôi đọc ra cả một quan niệm mà như tôi quan sát, nó đang ngự trị dài dài trong đầu óc không chỉ người dân làng tôi mà cả vùng tôi và nhiều vùng đất khác tôi từng có dịp ghé qua. Muốn có được định nghĩa rành rọt rằng di sản là thế này thế nọ, hãy đi tìm các sách nghiên cứu dày cộp, các loại bách khoa đứng tên toàn những giáo sư với tiến sĩ danh vang thiên hạ. Người thường chúng tôi không hiểu được cặn kẽ như vậy. Nhưng chỉ cần biết rằng người dân làng tôi vẫn thuộc vanh vách cái truyền thống làng tranh của mình, thì cũng không trách ai được: chúng tôi cũng thích những cái cao sang ấy lắm. Chỉ có điều, do sống giữa đời thường nên bên cạnh đấy, trong tâm trí chúng tôi không nguôi một nỗi mong muốn sâu xa: Cái gọi là di sản ấy phải nuôi sống được dân sở tại. Di sản không được phép không sinh lợi! Cái lý do khiến cho ở nơi này, di sản được chăm bẵm tươi tốt, nơi kia hoang vắng điêu tàn, rút cục là ở chỗ ấy. Khi một di sản đã sinh lợi, nếu nó không thiêng chúng tôi biết cách làm cho nó thiêng, không có lịch sử, chúng tôi sẽ làm ra lịch sử. Cả làng cả nước mà đã đồng tình thì đâu có khó!

GIỮ GÌN VÀ TÔN TẠO NHƯ THẾ NÀO?

Những ngày du lịch bình dân trên đất Trung Quốc, tới thăm các di sản của họ, có một chi tiết nhỏ mà bạn tôi thường hay nhớ, ấy là những tấm biển có hàng chữ ghi rõ tên di tích, và nói chung là những hàng chữ Hán đặt rải rác trước các ngôi nhà. Chùa Linh Ẩn, núi Phi Lai, vườn Dự, vườn Di Hòa… Chỉ cần có một mỹ cảm tối thiểu thì dù là không biết chữ Hán, người ta cũng có thể hiểu những tấm biển ấy là đẹp, mà chữ đẹp đây được hiểu thật đa dạng: nghiêm trang có, phóng túng có, tôn trọng quy tắc đến cùng, mà phá cách cũng triệt để.

Nhân đây, lại cứ thấy nhớ đến các di tích ở Việt Nam. Nhiều đền chùa ở ta vốn có sẵn những hàng chữ Hán viết ngay ngoài cửa, chữ người xưa viết cũng rất đẹp. Có lẽ vì biết vậy, nên các hàng chữ ấy đến nay còn được tô sửa lại, nơi hư hỏng đều được viết lại. Cứ tạm cho là người Việt Nam viết chữ Hán thì không thể bằng người Trung Hoa và lâu nay, người học thứ chữ vuông này ngày càng ít đi, nên không thể đòi hỏi quá cao. Nhưng gì thì gì cũng phải viết đúng, theo tiêu chuẩn chữ Hán là viết cho đủ nét và ngang bằng sổ thẳng. Tóm lại, phải sạch nước cản một chút! Đằng này ở ta, các hàng chữ này thường được xử lý tùy tiện. Hoặc tô lại chữ người xưa, nhưng vì thợ phục chế không biết nên làm hỏng, chữ mất nét, hoặc nét nọ lẫn với nét kia, xiên xẹo rối mắt. Hoặc mới viết, nhưng người viết học hành không đến nơi đến chốn, nên chữ cứ đờ ra, dại ra (trình độ như thế xưa đâu được phép đề vào những chỗ thành kính). Ý nghĩa ban đầu của việc khôi phục chữ Hán trên di tích, lúc này chả còn gì nữa. Nó không đủ sức gợi ra cảm giác cổ kính, mà chỉ khiến cho người ta buồn cười, vì một việc học đòi không xong.

Tới thăm một di tích, người vô tâm đến mấy cũng muốn biết lai lịch ngôi đền ngôi chùa mình đang đứng, ý nghĩa lịch sử của nó, những nét độc đáo trong cảnh quan kiến trúc, cũng như xử lý nghệ thuật. Nếu được viết đầy đủ, chặt chẽ, những lời giới thiệu này có thể được người tới thăm ghi nhớ sâu sắc, nó giúp cho thời gian thăm thú di tích là một dịp để người ta học hỏi thêm về văn hóa, về lịch sử.

Dường như cũng biết điều đó, nên hầu như tất cả các di tích ở ta cũng có bảng giới thiệu khi đặt ngay ngoài cổng đình cổng chùa, khi treo trong phòng khách. Nhưng hỏi rằng những bảng giới thiệu này đã tuân theo những quy cách chung và đáng tin cậy chưa, thì chưa ai dám chắc. Cách trình bày thường luộm thuộm. Bảng mờ. Chữ xấu, có khi sai cả chính tả. Và sợ nhất là các niên hiệu, con số các năm tháng đôi khi gợi ý nghĩa là không chính xác, hình như chỉ ghi theo lối truyền khẩu, chứ không có bằng chứng sách vở đáng tin cậy. Lạ một điều là trong khi nội dung luộm thuộm thì một số bảng giới thiệu lại có những lời lẽ khoa trương quá đáng, chúng không làm cho người ta thấy yêu mến di tích, mà ngược lại, chỉ gây ra những ác cảm.

Công trình kiến trúc nào cũng cần tu bổ theo định kỳ và càng những công trình cổ, xây cất từ lâu, trong điều kiện kỹ thuật thô sơ thì mỗi khi hư hỏng càng cần xử lý kịp thời. Thế nhưng, theo sự quan sát của các nhà chuyên môn, việc tu bổ đền chùa di tích lại là khâu đang có nhiều lộn xộn. Báo chí gần đây đã lưu ý ngay những công trình văn hóa thuộc tầm cỡ quốc gia, như khu di tích Cố đô Huế, việc trùng tu cũng có chuyện phải bàn! Nữa là với các di sản nhỏ hơn tản mát ở các làng xã, sự tùy tiện càng là điều dễ nhận. Mỗi công trình vừa trùng tu xong thường không giấu nổi vẻ “hiện đại”. Màu ngói quá đỏ! Màu vôi quá vàng! Những hàng cột bóng lộn. Khách thập phương đến thăm trong bụng không khỏi thoáng qua một nỗi xót xa, không được tiếp cận với cái di tích như nó vốn có. Nhưng dân làng sở tại những người chủ trì việc trùng tu thì lại hoàn toàn mãn nguyện. Theo họ, chữa chạy tức là tha hồ tô vẽ, cốt nhang nhác như xưa là được. Chính cái tâm lý sẵn sàng “hiện đại hóa di sản”, cộng với cái gu thẩm mỹ pha tạp… đã khiến cho bộ mặt nhiều đền chùa bị biến dạng và nhiều người chúng ta đã mắc lỗi với ông cha, cũng như mắc lỗi với các thế hệ tương lai mà không hay biết.

Trong số những khái niệm liên quan đến di tích xưa, có một khái niệm gọi là dâm từ.Đại Nam Quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của ghi rõ: đền miếu thờ yêu quái. Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh thích nghĩa: đền miếu thờ những vị thần không chính đáng.

Xưa nay ở các địa phương thường có những đền miếu mọc lên một cách ngẫu nhiên. Do đầu óc tôn giáo của người dân còn mang dấu vết tư duy nguyên thủy, một thứ đa thần luận tự phát, nên việc nảy sinh và chấp nhận các dâm từ ấy không có gì là lạ. Nhưng ngay từ thời phong kiến, một số vương triều đã có ý thức hạn chế các đền miếu tự phát để hoạt động lễ bái tập trung và có ý nghĩa hơn. Sách Việt điện u linh còn ghi Lý Thường Kiệt trừng trị nặng nề những kẻ ham mê ma quỷ đồng bóng, và dẹp bớt các dâm từ. Công việc của ông, về sau còn được một số vua Trần tiếp tục. Sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, phần nói về vua Quang Trung cũng ghi: “… Ngài xuống chiếu bắt bỏ những chùa nhỏ ở các làng đem gỗ gạch làm ở mỗi phủ mỗi huyện một cái chùa rất to rất đẹp, rồi chọn lấy những tăng nhân có học thức, có đạo đức, ở coi chùa thờ Phật”. Ý vua Quang Trung muốn rằng chỗ thờ Phật phải cho tôn nghiêm mà những người đi tu hành thì phải là người chân tu mộ đạo mới được.

Có thể dự đoán là cái điều đã được vua Quang Trung xuống chiếu cho thi hành từ hai thế kỷ trước đến nay mà đề ra chắc nhiều người phản đối. Làng xóm nào cũng thích khoe là mình có đền có chùa không kém gì thiên hạ (!) còn xấu đẹp thật giả không cần biết. Thành thử đứng trên phạm vi toàn xã hội mà xét, thì phải nhận rằng công tác bảo tồn di sản đang có rất nhiều lộn xộn. Có thể nói là tình yêu của chúng ta đối với các di sản không thiếu, nhưng hiểu kỹ về chúng và có cách tốt nhất để giữ gìn bảo vệ, làm cho các di sản đó tồn tại đúng như chúng vốn có, thì lại chưa biết.

YÊU NHAU NHƯ THẾ BẰNG MƯỜI PHỤ NHAU!

Nguy cơ đến với các di tích kiến trúc nổi tiếng không phải chỉ ở sự tàn phá hoặc hờ hững để hoang mà còn từ nhiều phía khác, kể cả cái phía ít ai ngờ nhất: những tùy tiện trong trùng tu, bảo quản.

Nhân dịp trùng tu chùa, một nhà sư ở chùa Côn Sơn cho lôi tất cả tượng cũ ra sơn lại. Mặc dù đã có ý kiến của ngành quản lý văn hóa rằng đừng nên làm thế, nhưng mọi việc cứ được tiến hành. Kết quả là, không biết có bền hơn, tốt hơn không, nhưng chắc chắn các tượng hỏng hẳn về mặt thẩm mỹ, chúng không ăn nhập gì với khung cảnh.

Sự việc đến nay được giải quyết ra sao, báo chí không đưa tiếp, song tôi nghĩ, những người có quan tâm tới công cuộc giữ gìn bảo vệ các di tích văn hóa có thể tìm thấy ở đây một ví dụ về cái cách mà chúng ta cần làm với mọi của cải vật chất tinh thần mà ông cha để lại. Để sang một bên câu chuyện lâu nay dư luận đã nói nhiều là sự dửng dưng, hơn nữa, sự đập phá. Ngay trong trường hợp các di tích được tu bổ để khai thác, thì mọi sự săn sóc ấy cũng chưa thể làm yên lòng ai cả.

Trong số những ấn tượng để lại khi đến thăm chùa Mía ở Sơn Tây, có một điều nhiều người không thể quên: ấy là ngoài cổng chùa mới xây thêm một cái tháp. Chùa cổ thâm nghiêm và giản dị bao nhiêu thì tháp xi măng mới xây thô thiển và xa lạ bấy nhiêu.

Một ví dụ khác: đầu năm 1996 báo Thanh Niên cho biết: để diệt cỏ cho các tháp cổ ở Mỹ Sơn, những người làm bảo tàng cho phun vào các kẽ đá một loại hóa chất. Cỏ có bị chết, nhưng tường tháp lại trở nên nham nhở khó coi.

Còn đây, một chi tiết do chính giáo sư Hà Văn Tấn nêu lên trong một bài trả lời phỏng vấn của báo Tuổi trẻ chủ nhật: “Đình Lỗ Hạnh làm vào thời nhà Mạc thế kỷ XVI thuộc loại đình lâu đời nhất ở miền Bắc. Ở hậu cung đình này vốn có bốn bức tranh cổ vẽ người tiên. Giờ đây tranh cổ bị xóa, thay bằng tranh mới, và cố nhiên vẽ bằng sơn mới”. Còn như cái chuyện tượng cũ được tô xanh tô đỏ, nhiều tượng được gắn thêm những “vầng hào quang” nhấp nháy, hoặc hiện tượng cột gỗ bị thay bằng cột xi măng thì theo Hà Văn Tấn, thấy ở nhiều nơi, chứ chả riêng một nơi nào. Cần chú ý thêm là ngoài lối “vẽ rắn thêm chân” mà ai cũng thấy dở như vậy, còn nhiều tùy tiện khác trong khi lập hồ sơ về di tích. Có khi nhầm lẫn về niên đại. Có khi là thay đổi các tình tiết trong câu chuyện có liên quan đến di tích, thậm chí thay đổi cả tính chất của di sản cho hợp thời hoặc thêm phần thiêng liêng hấp dẫn (chẳng hạn, đang là một dâm từ thờ những vị thần ngẫu nhiên không chính đáng, được cải biên thành đền thờ những người có công với dân với nước) cũng là cả một “di sản” (đúng hơn là di lụy) do lịch sử để lại. Các nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật đã có nhiều bằng chứng cho thấy rằng một số công trình kiến trúc ngày nay chúng ta được chứng kiến, thực ra từng bị phá hoại (do thời tiết, khí hậu cũng có mà do nạn binh hỏa liên miên cũng có). Có hư hỏng tức có trùng tu. Chỉ có điều gần như mỗi lần trùng tu là một lần di tích được cải biên theo tinh thần đương thời. Liệu có quá sớm khi bảo rằng: sự tùy tiện ở ta thật ra là một căn bệnh thâm căn cố đế và có một “bề dày lịch sử” đáng sợ!!

Có một lý do khiến cho lối tu bổ và bảo dưỡng di sản như kiểu trên đây, cứ mặc nhiên tồn tại. Ấy là, theo cách nghĩ thông thường thì dẫu sao sự tân trang “mô-đéc hóa” này cũng còn khá hơn sự dửng dưng đang tồn tại hàng ngày hàng giờ chung quanh mà chưa biết làm sao khắc phục.

Nhìn ở một tầng sâu nữa, có thể xem lối làm văn hóa kiểu nhà sư Côn Sơn nói ở trên bắt nguồn từ những suy nghĩ khá thông thường hiện thời:

- Văn hóa là chuyện ai chẳng biết làm và ai làm chẳng được (!).

- Chỉ cốt ở cái tâm, ở sự nhiệt tình.

- “Méo mó có hơn không”.

Có biết đâu, đó là những suy nghĩ vô trách nhiệm. Sau cái bi kịch của sự khoanh tay đã đến lúc nên nói thêm đến cái bi kịch của hành động, vì sau một hành động lầm lỡ, sửa chữa được là khó lắm, nếu như không nói rằng có những lầm lỡ không bao giờ sửa chữa nổi!

Mỹ Sơn là một di tích nổi tiếng mà gần như chỉ sau chiến tranh mới được phát hiện lại. Đầu năm 1996, tới thăm Mỹ Sơn, tôi được nghe kể là: khoảng cuối những năm 70, đầu 80, để làm cho khu thánh địa đỡ gây cảm giác hoang phế, một số chuyên gia rất có thiện chí đã làm công việc chắp nối, tức lấy những mảnh vụn của những ngôi tháp khác nhau dựng tạm lại một hai ngôi tương đối gọi là coi được, cốt giúp người đến tham quan hình dung ra cảnh xưa. Lúc đầu, việc đó thật hợp lòng người và đúng là có gây được chút hiệu quả. Nhưng đến nay, các cán bộ có trách nhiệm ở đây cho rằng không thể làm vậy nữa, nó là cách làm tùy tiện và dễ khiến người ta hình dung sai lạc bộ mặt khu kiến trúc cổ (nhất là khi hiểu biết của chúng ta về lịch sử cũng như văn hóa Chăm còn rất hạn hẹp). Trước khi có được một sự nghiên cứu công phu và một quyết sách hợp lý, tốt hơn hết là cứ để nguyên cảnh đổ nát rồi dọn dẹp cho cả khu di tích khang trang sạch sẽ: không chừng như thế mới là tôn trọng lịch sử. Tiếc rằng các kết luận có phần cay đắng nhưng hợp lý ấy của Mỹ Sơn chưa được khái quát để trở thành tinh thần chỉ đạo trong thái độ đối với di sản văn hóa nói chung. Và tiếng kêu về những vụ vi phạm thô bạo như kiểu Côn Sơn nói ở trên cũng vẫn chỉ là tiếng kêu vô vọng.

LÀM SAO ĐỂ VƯỢT LÊN TRÊN TÌNH TRẠNG
TỰ PHÁT VÀ MANH MÚN?

Vài nhận xét về kiến trúc hiện thời từ góc độ
người nghiên cứu văn hóa.

Ở xã hội ta hiện nay giữa các ngành nghệ thuật thường có một sự phân cách rõ rệt: người ở ngành này mà đứng ra phát biểu về ngành khác, thì chưa biết hay dở thế nào, người ta đã cho là không biết điều, hàm hồ, hiếu sự. Nhưng theo ý tôi đó là một lối nghĩ đã cũ. Sở dĩ một số người thích tạo ra sự phân cách đó là vì họ muốn biến lĩnh vực mà họ đang quản lý thành một lãnh địa riêng, mặc sức thao túng. Kinh nghiệm cho thấy nhân danh “đóng cửa bảo nhau”, người ta rất dễ lấp liếm chỗ sai chỗ dở rồi dẫn đến tình trạng mẹ hát con khen hay nghe rất khó chịu. Trong thời đại hiện nay, mọi mối quan hệ đang được mở ra rộng rãi thì chúng ta cũng nên nói về nhau một cách chân thành, xem đó là một cách để giúp đỡ nhau thiết thực. Đấy là lý do khiến tôi xin phép được nói một vài suy nghĩ về tình trạng xây dựng – kiến trúc hiện thời.

Xu thế tự phát kéo dài

Sau mấy chục năm chiến tranh ròng rã, trong hơn hai thập kỷ gần đây, ở ta, từ thành thị đến nông thôn đâu đâu cũng thấy bừng lên một không khí xây dựng, trước là có nơi ở cho tiện lợi, sau là làm đẹp thêm chung quanh. Đã một thời gian sống quá chật chội, tăm tối, một số người nay nhìn những cái mới mọc lên, thường mê man sung sướng. Nhưng thử tách mình ra một chút để nhìn bao quát chúng ta thấy gì?

Theo ý tôi, đặc điểm lớn nhất của công việc xây dựng vừa qua là lối làm ăn tự phát, thiếu tính toán, thiếu khoa học, gặp đâu làm đấy, tạo nên một tình trạng nham nhở chắp vá.

Chiến tranh là chuyện tàn phá. Để mau chóng chiến thắng, nhiều khi chúng ta đã phải tìm cách phá với bất cứ giá nào. Ngược với chiến tranh, hòa bình là xây dựng. Nhưng hình như trong nhiều trường hợp, cái tinh thần nói trên của thời chiến vẫn được giữ lại, và chỉ đảo ngược đi một chút: nếu chiến tranh là phá với bất cứ giá nào thì hòa bình là xây dựng với bất cứ giá nào.

Có nhiều hậu quả nảy sinh từ lối xây dựng “với bất cứ giá nào ấy”: giá thành cao, chất lượng thường kém cỏi v.v…

Nhưng trước tiên, hãy nói ở góc độ kiến trúc. Trong từng gia đình cũng vậy, mà trong phạm vi rộng rãi hơn, một cơ quan, một ngành một bộ, và cả thành phố cũng vậy, ban đầu có ít tiền, chúng ta chỉ tạm xây dựng theo những kiểu mẫu cũ và một ít hiểu biết sơ sài cổ lỗ về sự tiện nghi và vẻ đẹp. Sử dụng một thời gian rồi mới phát hiện ra rằng chưa hay lắm. Trong khi ấy, lại có thêm ít hiểu biết mới. Thế là cái gì xây rồi thì bấm bụng chịu (hoặc bỏ tiền cơi nới tân trang chút ít), còn những cái chưa xây thì quyết phải làm theo mốt mới! So sánh ngôi nhà nọ với ngôi nhà kia, dễ dàng nhận ra sự tiến bộ. Nhưng nhìn chung cả một dãy phố một thành phố thấy chẳng ra trật tự kiểu cách gì cả. Đại khái giao thông trên đường, ô tô xe máy xe đạp người đi bộ chen chúc lộn xộn như thế nào thì trong kiến trúc cũng bày ra sự hỗn độn như vậy.

Xin tạm gọi tình trạng nói trên là tình trạng tự phát tức là buột ra mà làm, làm lấy được, vừa làm vừa học, làm những cái vĩnh viễn bằng tâm lý ăn xổi ở thì và những hiểu biết nông cạn. Rồi chúng ta lại đã trở thành nạn nhân của những tùy tiện đỏng đảnh trong cái gu thẩm mỹ của chính mình mà không hay biết.

Manh mún, tùy tiện, thiếu quy hoạch

Một khía cạnh khác, cũng đã trở thành một đặc điểm của kiến trúc gần đây, ấy là tính chất manh mún lặt vặt. Cả thành phố cùng lúc xây dựng nên rất nhiều nhà. Nhưng mỗi nhà một kiểu, và hình như các ông chủ không hề nghĩ rằng cần biết là mình ở trong một toàn cảnh phố xá thế nào để tự điều chỉnh cho thích hợp. Ở đây, có vấn đề của văn hóa chung sống: hiện thời, có nhiều việc quan trọng, đáng lẽ ra cả xã hội phải cùng lo, để có một đối sách thống nhất, thì lại diễn ra theo công thức “đèn nhà ai nhà nấy rạng” và kiến trúc cũng không thoát khỏi tình trạng đó. Lại có vấn đề cụ thể của quản lý đô thị (ở Trung Quốc, tôi thấy người ta kể là không bán cho mỗi người vài chục mét đất rồi ai muốn xây kiểu gì thì xây mà nhà nước cho các công ty đứng ra đảm nhận việc xây dựng cả một khối nhà lớn, hoặc cả một dãy nhà khác nhau trong sự phối hợp đồng bộ, rồi cho người mua lựa chọn, tiền nào của ấy). Nhưng để cái đó sang một bên, hãy nói về trách nhiệm của những người làm nghề kiến trúc. Có lần, đọc báo, tôi được biết là ở các trường kiến trúc hiện nay, sinh viên không muốn học quy hoạch và ra trường rất ngại làm quy hoạch vì không kiếm được đồng tiền trực tiếp từ tay người muốn xây dựng. Kết quả ra sao? Có thể nói chúng ta có một nền kiến trúc chỉ nghĩ đến từng ngôi nhà, chứ không nghĩ rộng ra đến cả những quần thể kiến trúc, cả một dãy nhà, cả một khu phố. Trong trường hợp ấy, như chúng ta đều biết, một ngôi nhà dù đẹp đến mấy, cũng trở nên thảm hại giữa những ngôi nhà hàng xóm hoặc xấu xí hoặc cũng đẹp, nhưng lại hoàn toàn theo một kiểu cách khác. Ai đang chịu trách nhiệm về tình trạng này? Hình như chả có ai hết.

Văn hóa và bản sắc

Một số người thường quan niệm văn hóa một cách đơn giản như sau: cứ làm mọi việc theo cách của mình, và nếu như cách đó không giống ai cả, tức là chúng ta đang có một nền văn hóa độc đáo. Nhưng muốn cho chính xác, phải nói ngược lại: hoạt động của con người chỉ trở thành văn hóa khi vượt qua giai đoạn tự phát như trên, để đạt tới một độ chín, độ ổn định vững chắc. Ở đây, luôn luôn cần nhắc tới vai trò của lý tính. Nói như một nhà triết học Đức, ông O. Spengler (1880-1936): “Văn hóa là khuynh hướng tinh thần của một dân tộc đã hoàn tất một ý tưởng nào đó về thế giới. Và khuynh hướng tinh thần xét như một ý niệm nhất trí ấy đã xâm nhập vào tất cả mọi hoạt động của họ, như nghệ thuật, tôn giáo, chính trị.” (những chỗ nhấn mạnh là của chúng tôi – V.T.N.). Xét theo những tiêu chuẩn này thì nền kiến trúc tự phát, manh mún của chúng ta hôm nay chưa thể gọi là văn hóa, mà là một cái gì tiền văn hóa. Nhưng vì là kiến trúc xây dựng, là những thực thể vật chất được hình thành trên một đất nước nghèo nàn, nó sẽ còn đứng đó để hành hạ chúng ta nhiều năm về sau.

Có một khái niệm giờ đây thường được nhắc tới là bản sắc văn hóa dân tộc. Liệu người ta có thể nhận ngay ra những nét thần thái của văn hóa Việt Nam bộc lộ qua kiến trúc? Dĩ nhiên là chưa. Thậm chí còn có thể nói là đang có dấu hiệu của sự khủng hoảng bản sắc, chẳng hạn đi cóp mấy kiểu nhà Trung Á, hoặc Ả rập một cách ngô nghê. Nhưng đấy là chuyện quá sơ đẳng. Theo tôi nghĩ, bản sắc không chỉ bộc lộ qua một vài chi tiết trang trí, những mô-típ lặp đi lặp lại, mà là trong toàn bộ hồn cốt của một nền kiến trúc. Do điều kiện của toàn cầu hóa, kỹ thuật hiện đại được chuyển giao khá nhanh và hình như chẳng nước nào từ chối nổi. Chỉ nhìn trên màn ảnh truyền hình đã thấy giờ đây đâu đâu các thành phố lớn cũng bao gồm hàng loạt nhà vài chục tầng như những cái hộp lớn xếp chồng cạnh nhau. Trong hoàn cảnh ấy, một người ngoại đạo như tôi nhận thấy cái riêng của một dân tộc không hiện ra trong từng ngôi nhà mà là trong phong cách xây dựng nói chung, tức là cái tinh thần toát ra qua việc bố trí thành phố, sắp đặt những công trình kiến trúc cho hòa hợp với khung cảnh thiên nhiên sẵn có và tạo ra sự ăn ý giữa cái mới xây dựng với những công trình cổ nay đã trở thành biểu trưng của một vùng đất, một xứ sở. Nhưng chính cái đó lại liên quan đến quy hoạch là điều ta đang yếu hơn cả. Rút cục câu chuyện bản sắc cũng không ra ngoài vấn đề chúng ta đã nói từ đầu là đưa sự xây dựng vượt lên trên tình trạng tự phát manh mún hiện thời, và đưa thêm vào kiến trúc nhiều yếu tố lý tính, nhiều sự suy nghĩ, nhiều học vấn hơn nữa.

QUÁ KHỨ
VẪN ĐANG CÓ MẶT

Với tư cách là “cái cách sống riêng của từng dân tộc”, “yếu tố làm cho dân tộc này khác hẳn với dân tộc khác”, văn hóa – theo nghĩa rộng, thật ra có quan hệ tới cả những lĩnh vực rất xa với nó, như tình trạng tham nhũng lan tràn, kỷ cương phép nước lỏng lẻo… Và cả buôn bán nữa.

Tạp chí Xưa và nay – cơ quan của Hội Khoa học lịch sử Việt Nam cho in trong số 4 tháng 7/94 bài viết của học giả Nguyễn Văn Xuân Vụ tai tiếng lớn nhất về ngoại thương Việt Nam giữa thế kỷ XVIII (thật ra là đăng lại của tạp chí Thông tin Khoa học và phát triển – Đà Nẵng). Nội dung chính của bài báo là thuật lại nhận xét của một người Pháp khi đem hàng đến bán ở Việt Nam (chủ yếu lúc ấy là ở Đàng Trong). Trong nhật ký của mình, Pièrre Poivre – tên người Pháp – than thở:

- Muốn vào đất nước này làm ăn thì phải mang theo nhiều lễ vật. Người xứ Đàng Trong nghèo, quan lại ở vương phủ vụ lợi. Ngay chúa cũng tham lam nên quan lại cũng đua theo.

- Tôi chẳng còn biết tin cậy ai hết. Chung quanh chỉ thấy toàn bọn trộm cắp.

- Điều làm tôi bối rối khi phải thương lượng với người ở đây là chẳng bao giờ họ nói một lời chân thật. Hôm nay đồng ý, mai đã chối từ. Họ hứa rồi lại rũ bỏ lời hứa, chẳng chút e ngại. Họ kéo cà kê công việc cốt kiếm lợi… Càng cho nhiều, họ càng vòi.

Giá kể hồi đang còn phải đương đầu với các thế lực ngoại xâm, trước những lời chê bai thẳng thừng kiểu ấy, người ta dễ nghĩ chẳng qua đó là sự vu cáo hèn hạ của bọn thực dân, chúng thường viện đủ cớ này cớ nọ để xâm lược nước ta. (Lúc ấy, thậm chí không ai tính chuyện để những nhận xét kiểu ấy lọt ra trên mặt báo). May thay nay là lúc hoàn cảnh đã khác. Tôi nghĩ nhiều người có thể đồng tình với tác giả bài báo khi không dừng lại ở từng lời từng chữ mà chỉ lưu ý tới tinh thần căn bản toát ra qua những nhận xét nói trên. Bằng một giọng điềm đạm, ông kết luận: “tội trạng của Poivre đối với Việt Nam đã rõ ràng. (Sau này hắn trở thành gián điệp, khuyến khích chính phủ Pháp lúc ấy xâm lược Việt Nam – V.T.N chú). Nhưng “tiên trách kỷ hậu trách nhân” “mà trong lẽ phải có người có ta”… Phải chăng có những điều đáng ngẫm nghĩ sâu xa đối với những ai muốn lấy lịch sử làm bài học và phải học những gì khi mở cuộc ngoại thương”.

Buôn bán cũng là văn hóa

Lâu nay, khi bàn đến di sản văn hóa của dân tộc, thông thường người ta nghĩ đến Hồ Gươm – chùa Một Cột, khu lăng tẩm Huế, chùa Thiên Mụ, chùa Vĩnh Nghiêm… tóm lại là những di sản vật chất.

Song, trong nghĩa đầy đủ của nó, di sản văn hóa còn bao gồm cả di sản tinh thần như thói quen sống, sinh hoạt, lời ăn tiếng nói, cách quan hệ trong làng ngoài nước và các loại hình ứng xử xã hội khác. Hình thành đôi khi tự phát, song đã hình thành rồi, chúng trở nên một thứ ký ức tập thể, có sức lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Có người sẽ bảo: nói gì lạ thế, buôn bán đâu có phải là văn hóa.

Nếu hiểu văn hóa theo nghĩa hẹp, thì văn hóa và buôn bán là hai lĩnh vực hết sức xa lạ. Nhưng nếu hiểu văn hóa theo nghĩa rộng (như Đào Duy Anh hiểu trong Việt Nam văn hóa sử cương, 1938) thì buôn bán (thương mại) là thuộc về kinh tế sinh hoạt, một trong ba bộ phận chính của văn hóa (hai bộ phận kia là xã hội sinh hoạtvà trí thức sinh hoạt). Qua buôn bán, trước tiên là buôn bán trong nước, người ta thấy trình độ chủ động của một cộng đồng xã hội trong việc tự điều chỉnh các sản phẩm làm ra. Trong việc buôn bán với nước ngoài, vai trò chi phối của văn hóa càng rõ. Ở đây thấy rất rõ trình độ tổ chức của xã hội, ý niệm chung của từng cộng đồng trong xã hội về giàu nghèo, về sự công bằng. Nhất là ở đây, người ta có dịp bộc lộ tự ý thức về chính mình cũng như ý niệm của cộng đồng về những kẻ khác.

Sức sống dai dẳng và khả năng thay đổi.

Ai cũng biết văn hóa là một cái gì lâu bền. Trong văn hóa, muốn thay đổi mọi chuyện phải có thời gian.

Có một lý do nữa, để chúng ta có thể nói chắc rằng những thói quen buôn bán được học giả Nguyễn Văn Xuân nhắc trong bài báo nói trên cũng là văn hóa: đến nay dưới nhiều biến dạng khác nhau, chúng vẫn tồn tại, và sức sống của chúng phải nhận là khá dai dẳng. Chỉ cần đọc các bài báo phanh phui vài vụ làm ăn và nhất là nghe dân trong giới kháo nhau, cũng có thể thấy cách buôn bán của ta hôm nay không thiếu chuyện kỳ cục. Một mặt, không ít nhà buôn ở ta vụng về kém cỏi, tham vặt, lại dễ bị lừa. Mặt khác, với các đối tác làm ăn đứng đắn, thì còn phải rất lâu, qua sự nỗ lực trên nhiều phương diện, trước tiên là trên phương diện nhận thức, chúng ta mới thật sự trở thành những bạn hàng đáng tin cậy.

Thế có nghĩa là mấy thế kỷ qua mọi chuyện vẫn giậm chân tại chỗ?!

Không hẳn! Xưa, cha ông cứ làm mà các cụ không biết rằng có người nghĩ thế này thế khác về mình. Nay là lúc sự giao lưu trên thế giới được mở ra rộng rãi, không phải chỉ hàng hóa được trao đổi mà những nhận xét về nhau cũng được trao đổi. Miễn chúng ta không tự lừa mình, mà thẳng thắn nhìn vào sự thực, chúng ta sẽ nghe được mọi nhận xét đã có và có thể có. Và miễn chúng ta muốn giao lưu một cách lâu dài, lại chân thành học hỏi, thì với một sự nhạy cảm có thừa, người Việt sẽ tự nhận diện chính xác để rồi cải thiện được hình ảnh của chính mình.

Là cái lâu bền, nhưng văn hóa – ở đây là những di sản vô hình – cũng là cái thay đổi được, nếu người ta muốn.