Nhân nào quả đó Ttt

SỰ BAO DUNG KHÔNG CỐ Ý

Một số nhận xét về việc tiếp nhận văn hóa ở ta,
xưa và nay

Bây giờ thì ai cũng biết rằng trong quá trình hình thành của mình, văn hóa Việt Nam đã tiếp nhận khá nhiều từ văn hóa nước ngoài. Nếu sự giao thoa giữa các nền văn hóa bao gồm cả nhận và cho thì chúng ta đã nhận nhiều hơn cho. Tuy vậy không việc gì phải xấu hổ vì sự tiếp nhận ấy. Chẳng những thế, theo con mắt nhìn hiện đại, chúng ta còn có quyền tự hào: tổ tiên ta đã biết đón lấy cái mạnh của người để làm giàu thêm vốn liếng cho mình.

Cao hứng lên, người ta còn nói văn hóa Việt Nam rất “chịu chơi” tức rất cởi mở, rất bao dung trong tiếp nhận.

Nhưng sự thực có phải là như thế?

Về mặt địa lý, không gian tồn tại của dân tộc này nằm ở giữa một bên là nước Trung Hoa khổng lồ, bên kia là một lô quốc gia Đông Nam Á bé nhỏ, rời rạc, và trong lịch sử, là một thực thể luôn luôn thay đổi. Sách vở gần đây nói nhiều tới căn cước Đông Nam Á của văn hóa dân tộc. Song nhìn lại lịch sử thì thấy mối quan hệ văn hóa Việt Nam – Đông Nam Á đậm đà hơn cả là vào thời sơ sử, nên chủ yếu chìm xuống bề sâu, còn càng về sau, càng biến dạng (ở đây không thể nói tới một quần thể quốc gia dân tộc đồng đều như ở châu Âu hoặc khối Ả-rập).

Còn với văn hóa Trung Hoa và văn hóa phương Tây thì khác. Một thời gian dài, với chúng ta, đấy là những mẫu mực phải theo.

Điều oái oăm là cả hai nền văn hóa ấy cùng đến với ta theo bước chân của kẻ xâm lược. Trong tiếp xúc, ta thường thụ động. Không phải tự nguyện chọn lựa, mà bị áp đặt. Ban đầu ta chống. Rồi chống không nổi, từ chối không nổi, thì mới chịu nhận (về sau lại nhận một cách hết mình, nhận đến cùng, thì đấy lại là chuyện khác).

Đối với văn hóa Trung Hoa: Như các nhà nghiên cứu lịch sử hay nói, mỗi lần đánh thắng quân xâm lược từ phương Bắc tới là một lần dân tộc này bước gần hơn tới văn minh Trung Hoa. Điều này có nghĩa là ngay từ đầu khoảng cách còn lớn. Đến thời Nguyễn, thì ta mới trở nên gần người láng giềng phương Bắc hơn bao giờ hết.

Sự tiếp nhận văn hóa Trung Hoa của ta là mở ra trên nhiều mặt. Nhưng như một nhà nghiên cứu chuyên về vấn đề này là Trần Đình Hượu đã nhận xét, mặc dù Hán học phát triển đến từng xóm làng bé nhỏ, song ở ta không có nhà Trung Quốc học nào đạt tới trình độ được thế giới công nhận.

Cùng với Việt Nam, trong suốt thời kỳ Trung cổ, Triều Tiên, Nhật Bản cũng tiếp nhận văn hóa Trung Hoa một cách toàn diện. Có điều đọc các tài liệu nghiên cứu về Nhật Bản in ra bằng tiếng Việt gần đây, chúng tôi thấy cách tiếp nhận văn hóa Trung Hoa của họ khác hẳn: Do chỗ là một đảo quốc, nên họ không sợ bị xâm lược. Ngược lại một nỗi ám ảnh nơi tâm thức họ là sợ bị tách rời khỏi đất liền, và không tiếp thu được cái hay cái tốt của lục địa. Cũng giống như ta, người Nhật biết rằng họ không có những tư tưởng lớn. Nên họ lo học. Nhưng học rất quy mô, cử người sang Trung Quốc cẩn thận và học đến nơi đến chốn, không toát ước, không tóm tắt học lấy ngọn. Lại theo dõi được cả quá trình phát triển tư tưởng của Trung Quốc mà không bị bắt vít vào một giai đoạn nhất định.

Chúng tôi ngờ rằng lối học – mà cũng là lối tiếp nhận – công khai, đàng hoàng, chủ động, có bài bản như thế ở ta chưa có.

Trong việc tiếp nhận văn hóa phương Tây, cũng thấy những nét tương tự. Ở đây dân tộc ta đã có dịp bộc lộ trí thông minh, óc ham học hỏi. Nhiều kẻ đến xâm lược cũng phải nể trọng. Đồng thời, trong khi làm một cuộc tự nhào nặn lại rất đau xót, văn hóa Việt Nam vẫn giữ vững bản lĩnh, và thể hiện được tinh thần tự chủ cao độ. Tuy nhiên, vẫn cần lưu ý lại rằng việc tiếp nhận nền văn hóa mới mẻ này lúc đầu rất khó khăn. Không phải chỉ vua quan triều đình Huế, mà cả các tầng lớp sĩ phu, những ông đồ nho sống giữa xóm làng, và cả nhiều người dân thường nữa, đã nhìn nhận nền văn hóa mà người Pháp mang tới, với nhiều dè dặt, nếu không nói là khó chịu, căm ghét. Và chỉ khi không từ chối nổi, ta mới đành lòng vậy, cầm lòng vậy để làm theo.

Trở lại với cái nhận xét về sự cởi mở, bao dung mà ở trên đã nói. Người nêu ra ý này chắc chắn xuất phát từ một thiện chí là muốn tìm ra một mặt mạnh của đời sống văn hóa dân tộc. Và thực tế cũng có một sự thật là nhìn vào văn hóa Việt Nam, ở văn hóa tinh thần cũng như văn hóa vật chất, đâu đâu cũng bắt gặp ảnh hưởng nước ngoài. Nhưng, nên nói là các ảnh hưởng này tự nó thấm vào, bị người lạ đẩy vào, hơn là chúng ta muốn. Ngôi nhà văn hóa của ta thường rào dậu thưa thớt, ảnh hưởng không vào theo cổng chính nhưng lại vào theo nhiều ngóc ngách khác nhau, và lúc nhận ra, ta cũng không thể tính chuyện thoát khỏi nó nữa.

Nói bao dung là nói về mặt tình cảm. Một nền văn hóa chỉ có khả năng bao dung khi nó hiểu kỹ về mình và công nhận kẻ khác, nói chung là có ý niệm chính xác về kẻ khác. Mà ở chỗ này, nhận thức của chúng ta còn tồn tại khá nhiều vấn đề. Trong một cuốn sách viết về Việt Nam (chúng tôi được đọc lại bản giới thiệu tóm tắt trên tạp chí Bách khoa in ở Sài gòn, số 73, năm 1960), một giáo sĩ phương Tây nhận xét đại ý: do chỗ trong lịch sử, dân tộc này đã bị quá nhiều thế lực bên ngoài làm phiền, nên họ, tức là người Việt Nam, có xu hướng nghĩ rằng tất cả đau khổ của họ là do người nước ngoài mang tới. Ông ta còn đả động tới một số thói xấu mà theo ông có ở dân ta, như óc kỳ thị, nghi ngại những cái xa lạ, cùng nhiều hạn chế khác trong việc người Việt tiếp xúc với văn hóa nước ngoài. Những nhận xét cụ thể cần bàn thêm, nhưng quả thật là nó đáng để chúng ta suy nghĩ. Nhận thức về mình, về người cũng là một bằng chứng cho thấy trình độ trưởng thành của một dân tộc, và nếu như bộ phận này trong nền văn hóa chung của dân tộc là còn ở tình trạng yếu ớt, thì những hạn chế trong việc tiếp nhận là điều làm sao tránh khỏi!

Chỉ cần tỉnh táo một chút, nghiêm túc một chút trong nhìn nhận, người ta cũng thấy ngay là việc tiếp nhận văn hóa nước ngoài ở ta vài chục năm gần đây không được thanh thoát như nó có thể có. Khi thì chúng ta cự tuyệt ra mặt: trừ những gì thuộcphe ta không kể, ngoài ra mọi thứ của người ta đều bị xem là hư hỏng, suy đồi, là có mưu đồ xâm lược. Khi thì lại thấy cái gì của nước ngoài cũng là tốt đẹp, cũng là hơn của trong nước, tâm lý vọng ngoại tuy không nói ra, nhưng thực sự là thấm sâu trong tâm khảm cả già lẫn trẻ. Bấy nhiêu nhược điểm sở dĩ tồn tại, không phải chỉ do tác động của hoàn cảnh thời đại, mà còn do một thứ di sản nặng nề đã ăn sâu trong tâm lý nhiều thế hệ, lâu nay do bận bịu quá, ta chưa có dịp bàn tính thấu đáo.

Thói quen suy nghĩ này chắc chắn là không thích hợp với tình hình mới. Việc nhấn mạnh bản sắc dân tộc của văn hóa là cần thiết. Nhưng dân tộc lúc này phải đi đôi với nhân bản. Không gì tốt đẹp của thế giới xa lạ với chúng ta cả. Ta sẽ phải tiếp nhận, học hỏi rất nhiều, học hỏi một cách chủ động, đàng hoàng, có bài bản cẩn thận. Đó không chỉ là kết luận mang dấu ấn của một tư duy hiện đại. Mà với chúng ta, trước tiên đó là một bài học của lịch sử.

TỪ NÔNG THÔN
TỚI ĐÔ THỊ

ĐỐI DIỆN VỚI QUÊ HƯƠNG

Chuyện gẫu quanh một bài thơ của Nguyễn Khuyến

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo

Từ đã bao lâu nay, bài thơ Thu điếu (Câu cá mùa thu) ấy đã được đưa vào các trường phổ thông để dạy, và còn lưu luyến mãi trong tâm trí nhiều lớp người bất kể gốc gác xuất thân là nông thôn hay thành thị. Vào những ngày thu, mặc dù tuổi đã lớn, tôi và đám bạn bè đồng niên, không ai bảo ai, trong dịp gặp nhau cũng tự nhiên nhắc tới nó. Và khi một người đã lên tiếng, thì những người khác đế theo ngay.

Anh A. thuộc loại mơ mộng:

- Khả năng của văn chương là ghê thật. Nó cố định trong mình những hình ảnh, kèm theo đó là bao nhiêu liên tuởng xa gần.

Anh B. để hồn phiêu diêu trong quá khứ:

- Thế mới biết nông thôn mình đẹp, nó có cái vẻ thơ mộng riêng, không đâu có.

Anh C. thì nghiêng về lối tư duy tỉnh táo, nên sau khi đã cố kiềm chế vẫn phải lên tiếng để dội cho mọi người một gáo nước lạnh:

- Ôi dào, đọc cho vui thôi, chứ bây giờ ở nhiều vùng nông thôn, ao chuôm lấp tiệt cả, cái nào còn lại, nước cống đổ vào cũng đen ngòm. Tát ao mới thấy chả khác cái vũng, cá mú đâu mà câu.

Câu chuyện xem chừng sắp đến chỗ ông chẳng bà chuộc, anh D. phải đứng ra dàn hòa:

- Tôi không muốn làm người ba phải, nhưng trong trường hợp này, cho phép tôi được đồng ý với tất cả các anh tức là người nào cũng có lý cả. Nhất là tôi muốn nhấn mạnh thêm một khía cạnh: Qua cái ao, thấy số phận của cả nông thôn, những vùng quê của chúng ta. Nhưng đấy là nông thôn hôm qua. Còn nông thôn hôm nay?

Một sự thiệt thòi…

Nguyễn Khải từng quen biết với bạn đọc xa gần qua nhiều truyện ngắn truyện vừa viết về phong trào hợp tác, trong đó có truyện Tầm nhìn xa chế giễu ông Tuy Kiền, phó chủ nhiệm hợp tác mà tham lam, xoay xở kiếm lợi.

Mươi năm gần đây, nhà văn này vẫn viết về nông thôn, nhưng lại có cách viết khác. Đây là một thí dụ: truyện ngắn Một thời gió bụi (1991).

Trong thiên truyện này, nhà văn kể rằng có một cán bộ đang sống ở thành phố, khi nhận sổ hưu liền có ý định về sống hẳn ở quê. Song chỉ về quê thăm thú ít ngày, ông Tú (nhân vật chính trong truyện) đã phải bật ra, quay trở lại với vợ con. Thì ra xưa nay, trong đầu óc những người như ông Tú, nông thôn là một khu vực bình yên, êm ả, lại có vẻ thơ mộng nữa. Còn lần này về thăm quê, ông Tú nhận ra trước mắt mình là một thực tế quá ư ngổn ngang bề bộn, “một cái làng, một vùng quê không còn quá khứ, không còn lịch sử, cái quá khứ gần nhất là các hợp tác xã nông nghiệp cũng không còn, cũng đã bị phá tan tành”. Quay trở lại với đô thị, ông Tú nghe một đứa con hỏi “Về quê có vui không?”, đành đáp “Cuộc sống gay gắt lắm”. Lại nghe hỏi “Vùng ấy phong cảnh đẹp lắm hả bố”, ông chỉ còn cách trả lời “Bây giờ thì trần trụi tan hoang cả”.

Thú thực trong số các sáng tác gần đây của Nguyễn Khải không phải truyện nào tôi cũng thích, nhưng cái truyện Một thời gió bụi này khá thật. Ít ra, nó cũng nói lên một sự thực: nông thôn ta đang thay đổi, và suy nghĩ của nhiều người về nông thôn cũng đang thay đổi (chữ người ở đây bao gồm cả dân nông thôn lẫn dân thành phố) chỉ có điều tiếc là ngày trước, một thiên truyện như Tầm nhìn xa thì in đi in lại bao nhiêu lần, lại được đưa vào cả sách giáo khoa cho học sinh học, còn những sáng tác như Một thời gió bụi nói ở đây, nếu tôi không nhầm, chả mấy ai biết tới. Và đó là một thiệt thòi, không chỉ với tác giả, mà còn với bạn đọc. Bởi trên con đường đi lên đầy nhọc nhằn của mình, để tránh những bước mò mẫm, nông thôn ta không chỉ cần những lời động viên khuyến khích, mà còn cần cả những ý kiến nhận xét sắc sảo, như của Nguyễn Khải.

Đâu dám xui dại

Khoảng những năm bảy mươi trở về trước, cùng với Vũ Thị Thường, Nguyễn Khải, Nguyễn Địch Dũng v.v… anh M mà tôi quen là một trong những nhà văn chuyên viết về phong trào hợp tác lúc đó đang thời thịnh. Trong khi viết lách, anh có dịp sử dụng cái vốn khá chắc chắn về nông thôn, nó là cái thực tế nhiều năm anh đã trải qua (nói như cái chữ hồi ấy “đã gắn bó với phong trào”).

Những tưởng một người như anh có để cả đời viết về nông thôn cũng không hết chuyện. Song sự đời không như tôi nghĩ. Từ hồi mở cửa (và ở nông thôn bắt đầu khoán 10) anh M của tôi từ giã đề tài nông thôn để đi làm ăn nơi thành thị. So với trước, anh viết khác hẳn. Nào là chuyện buôn bán, công ty này thành lập, công ty kia phá sản. Nào cảnh chè chén linh đình ở các nhà hàng, hoặc ông giám đốc bồ bịch với các cô thư ký… Làm sao mà nhận ra anh M của đề tài nông thôn ngày xưa nữa!

Nhưng viết về đời sống hôm nay, thú thực, M đâu có được cái hào hứng tự nhiên như cánh trẻ. Chẳng gì anh cũng đã trên sáu mươi. Vì thế, trong vòng một hai năm gần đây, anh thấy bí, cứ thơ ra thẩn vào, hết oán trời lại trách đất.

Đặt mình vào địa vị M, tôi cứ tự đặt câu hỏi: sao anh không quay lại với nông thôn. Cái gì quen thuộc viết vẫn thuận hơn – lý luận xưa nay bao giờ chẳng thế. Không viết được về nông thôn làm ăn hôm nay, thì viết lại về những chuyện cũ. Ngày xưa, anh bảo rằng viết khó hay vì bản thân phong trào hợp tác lúc ấy có nhiều cái gò bó. Nay có ai ràng buộc gì đâu, có thể viết về chính những ngơ ngẩn dại dột hôm qua để hôm nay rút kinh nghiệm – văn chương là đi vào khai thác những vấn đề có tầm khái quát, chứ đâu phải “mì ăn liền” như báo chí.

Nhưng nghĩ vậy, rồi tôi cũng chỉ để bụng, không dám nói với M.

Hình như ở ta có thói quen cái gì cũng theo mùa, làm theo mùa và mua bán theo mùa, viết theo mùa và đọc theo mùa. Cái việc anh M xoay ra viết về cái đời sống xanh xanh đỏ đỏ trước mắt ngẫm ra cũng là bình thường, bây giờ ai chẳng viết thế. Không viết được, ấy là lỗi tại anh. Chứ khuyên anh trở lại với đời sống nông thôn, rồi viết ra không có ai đọc tức là xui dại anh, tôi đâu dám, trong khi vẫn tin chắc rằng nếu cần kể ra một người có tài viết về nông thôn thì bao giờ tôi cũng nhớ tới anh ấy.

Một phen lộ mặt

Mặc dầu đều đã bỏ ra thành phố từ lâu, song tôi và anh bạn T. đồng hương vẫn hay gặp nhau và có điều gì mới của quê hương là thông báo với nhau ngay tắp lự. Bữa nọ, đi làm về, thấy anh chạy sang, hồ hởi kể:

- Có biết không, xong rồi.

- Cái gì xong rồi?

- Đường làng đã đổ bê tông gần hết. Cũng đáng công cho anh em mình góp mỗi thằng bao xi măng! Và cho nó tạnh hẳn cái câu tục ngữ truyền đã bao đời “Trăm cái tội không bằng cái lội làng Đông Hồ“.

Vợ tôi đang ở trong bếp, từ nãy chắc đã nghe hết, cũng vui vẻ tham gia ngay vào câu chuyện. Nhưng điều bất ngờ là cô chớp ngay lấy cái câu cuối cùng T. vừa nói, và dẫn câu chuyện quặt sang hướng khác:

- Câu ca hay nhỉ! Nhưng “Trăm cái tội không bằng cái lội làng Đông Hồ” nghĩa là thế nào?

- Còn là thế nào nữa? Ngày xưa, bùn lầy nước đọng, mưa gió, ai cũng ru rú ở nhà, không dám bước ra đường, chứ còn sao nữa.

- Thì bao lần về quê, tôi còn lạ gì cái cảnh ấy! Chỉ hiềm một nỗi là mãi bây giờ mới nghe các ông thú nhận vậy. Chứ ngày xưa toàn là khoe khôn khoe ngoan, nào làng mình còn có tên làng Mái, nào làng Mái văn minh lịch sự lắm.

Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về

Làng Mái có lịch có lề

Có ao tắm mát có nghề làm tranh.

Đến lượt cả tôi và T cùng chưng hửng – Xưa nay, không ai bảo ai, cả lũ chúng tôi cùng có thói quen chỉ nói cái gì đẹp đẽ của quê hương còn cái xấu, cái dở thì lớ lờ lơ coi như không có. Giấu cả thiên hạ đến vợ con trong nhà cũng giấu. Bảo là buồn cười thì sẽ được cười đến mỏi miệng!

Thỉnh thoảng cũng có thầm nghĩ rằng một sự kém cỏi, nếu được nói ra, sẽ thúc đẩy người ta thay đổi nhanh hơn.

Nhưng nói như nàng Kiều của Nguyễn Du, rằng quen mất nết đi rồi, khó bỏ lắm.

Một phen lộ mặt như hôm nay, lại là một bài học.

HIỆN ĐẠI… NỬA CHỪNG

Làng nghề kêu cứu

Thoạt nghe chắc mọi người nghĩ tới một số làng nghề ở đồng bằng Bắc bộ làm ăn sa sút, mặt hàng thủ công không đủ sức cạnh tranh với các loại hàng làm bằng máy móc và nghề tổ bị xếp xó. Đó là một loại “làng nghề kêu cứu” lâu nay báo chí đã viết.

Nhưng những làng nghề tôi nói ở đây lại đang ăn nên làm ra. Chưa bao giờ hàng sản xuất được ưa chuộng như bây giờ, vừa làm rời tay đã có người đến nhận mang đi. Nhân lực thiếu, phải mướn thêm người các làng lân cận sang làm giúp những khâu lặt vặt. Nhà cửa mọc lên san sát. Các tiện nghi hiện đại được khuân về ùn ùn. Bữa cơm có giò, có chả chứ không phải xanh rờn những rau như ngày xưa. Nhưng tôi vẫn muốn bảo đó là những làng ở trong tình trạng kêu cứu, bởi lẽ:

Sự phát triển chỉ đến với từng nhà, chứ nhìn chung làng xóm không có gì thay đổi, cách ăn ở vẫn như từ hàng trăm năm nay các cụ để lại. Đất chật thêm, người đông thêm, hồ ao trong làng bị lấp tiệt lấy đất làm nhà, khiến cho cống rãnh không còn chỗ thoát.

Trước mắt chúng ta là một làng quê quá lứa, quá thì. Đáng lẽ nó phải chuyển thành một đô thị nhỏ. Phải có những ngôi nhà nhiều tầng, có đường sá rộng rãi, hệ thống thoát nước hợp lý, các công trình vệ sinh làm theo kiểu cách hiện đại. Nói chung phải có một môi trường mới, làm cho một cách sống mới. Nhưng đấy là chuyện xa vời, các làng nghề này không đủ sức vươn tới, mà xã hội cũng chưa tính chuyện gợi mở giúp.

Và thế là các cơ sở vật chất cũ kỹ được tân trang tí chút bề ngoài, cứ phải dằn lưng ra gánh vác những thay đổi nhộn nhịp xảy ra hàng ngày. Cả làng như con tàu mắc cạn, không sao cất mình lên được.

Một đặc điểm nữa, thường thấy ở các làng nghề làm ăn phát đạt: trẻ con đua nhau bỏ học, ở nhà làm nghề có ngay đồng ra đồng vào, lại chả hơn sách bút đến trường, mươi mười lăm năm tốn kém, mà liệu có nên cơm cháo gì?! Cha mẹ bọn trẻ nghĩ thế, và bản thân chúng cũng nghĩ thế.

Một cái làng nghề chỉ biết lao đầu kiếm ăn trước mắt, mà không tính toán gì đến tương lai, chẳng lẽ không phải đang trong tình trạng kêu cứu?

Thói quen tai hại

Về thăm Bát Tràng, cảm giác đọng lại trong tôi cũng như ở nhiều người khác, là một cái gì chua xót cho kiếp người. Ở đây chỗ nào cũng thấy khói than bụi bặm. Cả làng là một xưởng sản xuất lớn. Đồ gốm khắp nơi, thứ đang ở dạng sơ chế, thứ xếp trong lò, thứ nằm ngổn ngang chờ xuất đi bán lẻ, và có cả những thứ bóng lọng trong tủ kính. Hàng hóa nhiều quá, hàng hóa lấn át cả những sinh linh đã làm ra nó. Ngập lụt giữa hàng hóa do mình làm ra, con người dường như không còn đứng cao hơn sản phẩm, không còn là chủ nhân ông của mảnh đất này nữa. Mà con người chỉ còn là một chi tiết nhỏ nhoi trong cả guồng máy sản xuất to lớn.

Mới đây đọc báo Nông thôn ngày nay lại thấy nói tới một vùng sinh thái báo động: đó là chuyện ở Văn Thai, Cẩm Vân, Cẩm Giàng, Hải Dương. Dân nơi đây chỉ sống bằng nghề mổ thuê trâu bò. Góc sân bất cứ nhà nào cũng có thể biến thành lò sát sinh. Những thứ thải loại từ các cuộc mổ xẻ thủ công đó hàng ngày tự do tuôn ra đường sá, cống rãnh. Nhiều cái ao biến thành bể ngâm, xương vừa xẻ ra, vứt luôn xuống đấy chờ giòi bọ rỉa nốt những nhánh thịt dính bện mới vớt lên mang bán.

Giá kể ngày xưa, thì chuyện ở Bát Tràng, Văn Thai đã trở thành những ví dụ tốt, minh họa cho bài học về tình yêu lao động và tinh thần chịu đựng gian khổ của dân ta. Nhưng giờ đây người ta buộc phải nghĩ thêm: thói quen là một cái gì đáng sợ. Và khi một thói quen lại gắn bó với công cuộc kiếm sống vốn rất thiêng liêng, thì nó lại càng đáng sợ hơn! Dù biết rằng có hại cho cuộc sống, người ta cũng không dễ thay đổi. Ai mà biết được còn biết bao nhiêu nếp sống quen thuộc mà tai hại như vậy đang tồn đọng ở các làng quê?!

Tiếng loa rè

Quan họ với tôi là một món ăn tinh thần, có thể “ăn” mãi không chán. Tôi thường tự nhủ có họa là gỗ đá thì người ta mới không thích những bài dân ca, trong đó có quan họ.

Ấy thế mà một lần về Hội Lim, tôi đã phát sợ với những Người ơi người ở đừng về, Ngồi tựa mạn thuyền, Bèo dạt mây trôi…

Có gì đâu, hôm ấy, những giọng ca quan họ tuyệt vời được phát ra từ một cái loa rè.

Và một điều tai vạ nữa với những người hôm ấy về dự hội là cùng lúc trong không trung, các làn điệu tuôn ra hỗn độn, bài nọ lẫn với bài kia. Bởi ngoài mấy cái loa chung của ban tổ chức, còn rất nhiều loa lẻ khác. Của ông bán kem. Của bà hàng kẹo bột. Của cô hàng bún ốc… Người nào cũng một đài nhỏ, vặn hết cỡ. Cái thứ thức ăn tinh thần, mà lúc chín tới, vốn rất là ngon, giờ như một món cháo vữa, nuốt không nổi.

Vào những ngày xuân có bao nhiêu làng xã mở hội, thì bấy nhiêu nơi loa điện được mắc để gây thanh thế, và thu hút khách qua đường. Riêng cái chuyện chất lượng âm thanh các loa ra sao thì không bao giờ được để ý. Lại càng không ai để ý và tính chuyện quản lý những chiếc loa lẻ, lên tiếng ngay bên nồi canh riêu bốc khói, hoặc mẹt kẹo không ít ruồi bâu.

Cuối cùng, người đến dự hội chỉ còn có cách lắc đầu.

Nhưng tôi cũng biết chắc rằng, năm sau, giá có đi hội, thì vẫn được nghe những chiếc loa ấy. Chuyện này vốn ít được mọi người cho là đáng nói, mỗi khi bàn về lễ hội.

Chữ “chân quê” cũng có ba bảy đường

Xuân hè 1972, trong dịp tham dự chiến dịch Quảng Trị, tôi có dịp đi qua nhiều vùng nông thôn tỉnh này và sớm nảy ra một nhận xét nhỏ: sao mà dân ở đây mê đồ nhựa đến thế: rổ rá nhựa, đồ chơi trẻ con bằng nhựa, cho đến cành hoa mang bày trên bàn thờ tổ tiên cũng bằng nhựa tuốt. Với thói quen của một người lớn lên ở đồng bằng sông Hồng, tự cho mình là chân quê mộc mạc tuy không nói ra, nhưng tôi thầm nghĩ hình như cái vùng quê trong này mất gốc nhanh quá(!)

Nhắc lại chuyện này hôm nay, cũng là một dịp để cười với nhau cho vui. Vì cái lối sống mà tôi nghĩ là không được chân quê cho lắm ấy, bây giờ như vết dầu loang, đâu mà chả thấy. Những đồ vật làm bằng tre mây – niềm tự hào của nhiều vùng quê – nay không còn giữ địa vị độc tôn như xưa. Dùng được cái gì bằng nhựa là người ta dùng, nơi nghèo còn dè dặt, nơi giàu có một chút, đồ lề trong nhà cũng xanh xanh đỏ đỏ y như Quảng Trị mà tôi từng tới. Ngoài chợ, các bà có bán bánh trái, thì cũng từ tốn đặt nó vào trong cái túi nhựa mỏng dính, chứ không phải lúc nào cũng quấn sơ sài bằng mảnh lá chuối khô như xưa. Ngày tết, các cụ chống gậy đi hội, người nghèo đến mấy cũng kiếm được đôi dép lê; có lẩn mẩn hỏi rằng ở đây còn ai đi lại dép cổ ngày xưa (dép làm bằng mo cau và có sợi dây buộc vào cổ chân, phía trước chỉ cần xỏ một ngón chân là đủ), thì chỉ được đáp lại gọn lỏn:

- Gớm chết! Ai lại còn cổ lỗ đến thế!

Lại nhớ lại bài thơ Chân quê của Nguyễn Bính, với cái ý chủ đạo “van em em hãy giữ nguyên quê mùa” mà đi đâu cũng thấy có người nhắc. Thứ nhất giữ nguyên nếp sống xưa, bây giờ nhiều khi hóa bất tiện. Thứ hai, đôi khi lại là không kinh tế, nghĩa là tốn kém nữa. Yêu cầu của đồ dùng là phải rẻ mà lại bền, cái gì bền ắt rẻ. Rồi lại phải tiện dụng nữa, một vài cái rổ nhựa dễ được ưa chuộng hơn cái rổ tre, lý do là vì như thế, có phải vì dùng nó mà cuộc sống nông thôn thay đổi đi đâu?! Bài thơ của Nguyễn Bính rất hay, người ta sẽ còn đọc mãi, nó là lời cảnh tỉnh hữu ích cho những kẻ học đòi. Nhưng học đòi là một chuyện, mà làm cho cuộc sống ngày càng văn minh hiện đại là chuyện khác, không thể đánh lộn sòng mà nhập làm một.

LÀM NHƯ THẾ NÀO CHO CÓ HIỆU QUẢ?

Không được tính kỹ

Tôi viết những dòng này để nhận lỗi. Có những công việc sở dĩ người khác làm là do có sự cổ vũ của mình. Giờ đây người ấy đang lao đao khổ sở, làm sao mình sống bình yên cho được.

Nguyên vợ chồng tôi có quen gia đình anh T. Quê T. ở một vùng đất trung du, giá kể trồng cây ăn quả thì rất hợp. Nhưng ở quê T. xưa nay người ta không tính chuyện đó, mà gia đình T. cũng vậy, chỉ xoay vào làm ruộng. Cho đến cái ngày vợ chồng tôi thăm gia đình anh. Trong đầu đầy ắp những kiến thức do báo đài cung cấp, rằng phải chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp, phải có nông sản hàng hóa…, bọn tôi ra sức khuyên T. mạnh dạn theo với sự chuyển hướng chung của cả vùng, đầu tư vào việc trồng cây ăn quả.

Và bây giờ thì tình cảnh của gia đình T. và dân trong vùng tóm lại trong một chữ: bí. Sản phẩm làm ra không nơi tiêu thụ. Giá rẻ, một cân nhãn mấy năm trước có khi lên đến hơn hai chục ngàn, nay chỉ lơ lửng dăm sáu ngàn. Mà người về cất hàng còn chê ỏng chê eo. Nhìn quả chín trên cây mà buồn. Và sau khi tính toán là lỗ vốn lớn, mọi người bàn nhau chỉ có cách quay về làm ruộng cho chắc ăn!

Trong khi đâu đâu cũng có phong trào trồng cây ăn quả thì các địa phương không tính chuyện xây nhà máy chế biến. Và thị trường thu hẹp. Và tư thương ép giá… Tôi biết có hàng lô lý do khiến cho tình thế các vùng cây ăn quả trở nên bi đát. Nhưng vượt lên trên một sự thất bại cụ thể, tôi nghĩ tới một sự đổ vỡ lớn hơn: từ nay, những người như T. không dám thay đổi nữa. Thôi, cứ theo kiểu cũ mà làm, chứ càng “quẫy” lắm càng sầy “vẩy”.

T. không trách gì tôi.

Nhưng tôi cứ cảm thấy mình có lỗi và thầm nói với mình: chẳng lẽ số phận chúng ta là cứ phải sống nghèo mãi?!

Đầu tư

Sau khi phản ánh tình hình sản xuất ở một địa phương, nhiều phóng viên phát thanh hoặc truyền hình thường kết thúc chương trình bằng một câu đại ý:

- Địa phương X… rất mong được đầu tư tiếp tục.

- Nếu được các cơ quan hữu trách quan tâm đầu tư, thì tình hình ở đây có thể…

Thú thực, nghe mãi cái câu đã thành công thức đó, tôi thấy hơi buồn. Mười nơi được nhắc nhở thì có đến chín nơi yêu cầu đầu tư, cấp trên biết lấy đâu ra? Sao không tính chuyện đóng góp, mà toàn lo rút ruột nhà nước như vậy? Đã thành cái dớp trong lối tuyên truyền của chúng ta là việc gì cũng chỉ nói mở đầu, còn kết thúc ra sao không ai cần biết. Trước khi kêu gọi những vụ đầu tư mới, sao không có những chương trình nhìn lại cho sòng phẳng những đợt đầu tư đã qua?

Tuy nhiên, vẫn xung quanh chuyện đầu tư, còn nhiều vấn đề đáng nói mà chưa được nói. Ấy là, chẳng hạn, nên đầu tư như thế nào, hiểu về đầu tư ra sao?

Trên báo Nông thôn ngày nay số 29, ra 22-7-1998, tôi đọc được đoạn tin ngắn kể rằng hành tỏi ở Gia Lương (Hà Bắc) đang bí đầu ra. Bí không phải vì không có thị trường mà “chẳng qua canh tác trên vùng đất bạc màu, chăm bón thiếu đồng bộ, nên củ tỏi ngày càng bé đi, không đạt yêu cầu xuất khẩu”. À ra thế! Lại nhớ mấy năm nay, năm nào cũng thấy đưa tin các viện khoa học mừng công, còn các loại danh hiệu tiến sĩ, phó tiến sĩ mọc lên như nấm, sao không thấy nơi nào giúp cho nông dân có được giống tỏi không bị thoái hóa? Hay là người ta không coi đấy là đầu tư cho nông nghiệp nên không chịu làm? Vâng, có một điều lạ, là đáng nhẽ phải hiểu hai chữ đầu tư, theo một nghĩa thật rộng rãi, thì ở ta, cả người đi đầu tư lẫn người nhận đầu tư đều quy chuyện này về một nghĩa duy nhất là tiền. Mà cách hiểu ấy, thường được các cấp trung gian ủng hộ. Ngẫm cho kỹ thì thấy: Khi tiền chạy, nhiều người có lợi lắm. Tỉnh có thể cấu ra một ít, huyện có thể xắn vào một ít, đến nông dân còn được bao nhiêu không cần biết. Có lẽ cái chuyện đầu tư cứ ì ạch mãi ở một nghĩa duy nhất, lý do sâu xa còn là ở chỗ đó!

Chuyện quanh mấy mớ cá rẻ

Chị T. cơ quan tôi quê ở một huyện ven biển Nam Định. Từ hồi còn chiến tranh, có cái lệ là khi nào từ quê lên, T. cũng mua hộ anh chị em trong cơ quan một ít hải sản. Thường là hàng khô. Nhưng cũng có khi có cả những cân tôm, cân mực còn tươi. Mặc dù từ lâu đã biết rằng cái cảnh ngả ngay ra giữa cơ quan mà chia tôm chia cá trông không đàng hoàng cho lắm, song được cái hàng mua tận gốc, giá rẻ, nên ai cũng thích. Quen đi thành lệ. Mỗi lần thấy T. về quê là mọi người lại chuẩn bị tiền để lấy hàng.

Nhưng đến lần T. về quê gần đây, thì cái hy vọng ấy tắt ngóm.

T kể: “Không thể mua nổi nữa. Có một tay buôn đã thâu tất. Bao nhiêu của ngon họ mua về cho các khách sạn trên tỉnh và cả ở Hà Nội. Ngay đến dân sở tại cũng chỉ còn tôm vụn, cá tép, mà họ đã thải ra”.

Vừa nghe đến đó, mấy bà sồn sồn nổi máu thắc mắc:

- Thì thì còn ra cái quái gì nữa! Bất công! Vô lý!

Nhưng cũng có người ra vẻ hiểu biết giảng giải:

- Thời buổi kinh tế thị trường người ta vận chuyển đi xa như thế cho hàng hóa lưu thông. Nơi nào sản xuất thì hàng rẻ thối ra, người ở xa tới không phải dân buôn cũng khuân một ít về chia nhau hoặc bán lại – đấy là những lối làm ăn ngày xưa. Giờ đây phải có cách khác.

Ờ, nghe cũng có lý quá! Mọi người chưng hửng, có bà còn thoáng một chút ngượng nghịu về cái sự tham rẻ của mình. Chỉ riêng có một anh túc tắc bổ sung thêm:

- Cũng được, chẳng tiếc mớ cá rẻ như chẳng tiếc thời bao cấp làm gì. Chỉ sợ, cái gọi là lối làm ăn mới, chẳng mấy chốc biến chất, có tư thương hoặc có công ty nhà nước về đấy, nhưng lại chỉ cốt kiếm lợi, tư thương thì móc với chính quyền rồi dìm giá, khiến cho người có hàng bị bán rẻ. Người tiêu dùng không có cái để mua hoặc chỉ có cách ăn giá cao, cái đó mới thực phiền phức. Không biết cá ở quê bà T. đã rơi vào tình trạng ấy chưa, nhưng lúa ở nơi này, hoa quả ở nơi kia, đã bị khốn khổ đủ đường. Tóm lại, lối làm ăn cũ đã chán, mà cái mới cũng chẳng ra gì, thế mới ngao ngán.

Khôn và dại

- Nói khí vô phép, nuôi được con gà, con lợn, cấy được tạ thóc mới khó, chứ có hàng rồi, tôi bán cho ai chẳng được? Mà khi đã cầm đồng tiền trong tay – có thím anh biết đấy – Tôi mua cái gì giá cũng sát sàn sạt, đố anh nào bắt bí nổi!

Tôi không nhớ rõ là ai, nhưng đúng là một trong số rất nhiều ông chú họ của tôi ở quê đã nói như vậy. Và có một thời gian dài, cả tôi lẫn các ông đều tin chắc như đinh đóng cột rằng để đời sống nông thôn được cải thiện, phải giúp nhau sản xuất là chính, mọi chuyện còn lại, tự mọi người lo lấy (cho đến cả trên mặt báo, xưa nay, giống má, cấy hái, thuốc trừ sâu… vẫn là đầu vị, chứ mấy khi nói tới chuyện mua bán).

Thế rồi trong thực tế thì sao?

Phải nói là nếu để ý, sẽ thấy hàng ngày có bao nhiêu việc liên quan đến đồng tiền, đã khiến chúng ta vui đó lại buồn ngay đó. Vặt vãnh như khi có đàn gà nhép, buồng chuối xanh mang ra chợ ngồi cả buổi không ai hỏi lại mang về. Lớn lao như chuyện để ra được mấy tạ thóc, phơi khô quạt sạch, không bán được vì bị tư thương ép giá. Chuyện ham rẻ, mua phải miếng thịt ôi, về ăn cả nhà đau bụng là chuyện thời nào cũng có, chả nói làm gì. Khốn khổ hơn là ham rẻ, mua mấy thứ hàng công nghiệp, cái xe, cái đài, về dùng không được như ý, song đâu có phải mỗi chốc đã vứt đi ngay được. Trong thời buổi hàng hóa giao lưu ồ ạt, chính cái việc sử dụng đồng tiền là điều các gia đình nông dân cần được hỗ trợ. Có thể nói bà con cần phải học nữa. Nhưng xưa nay chỉ biết đoán mò nghe lỏm, chứ đã có ai mách bảo cho rành mạch – lúc mà những ông chú tôi biết được cái dại cái hớ của mình cũng là lúc từng người đã khôn lên được tí chút.

CÒN RẤT NẶNG CĂN

Cái sân và con đường

Khi nhớ lại cái làng X ở Thạch Thất, Sơn Tây, nơi đơn vị đã đóng quân mấy năm hồi chiến tranh, anh em tôi thường bảo nhau là bẩn nhất đấy mà cũng sạch nhất đấy – bẩn đến ghê người, mà cũng sạch đến quá quắt. Tức là tự trong nếp ăn ở của làng đã có bao điều trái nghịch như nông thôn ta đang tồn tại bao nhiêu điều mâu thuẫn, trái nghịch.

Làng X vốn thuộc loại trù phú nên ngay từ những năm chiến tranh đã san sát mái ngói. Nhiều nhà sân rộng, lại chọn được thứ gạch lá nem nung già lát thật đều, ngày mưa sân cứ hiện ra đỏ au và bóng loáng.

Có điều nên nhớ là vào những ngày ấy mà có dịp tới nhà ai, anh phải cẩn thận. Khôn hồn hãy để ngoài cổng đôi dép vừa đi qua con đường làng lầy lội, tạm đi chân đất ra chỗ vại nước rửa chân, rồi hãy vào nhà. Còn nếu vô tâm, để đôi dép lấm bê lấm bết kéo thành vết ngang sân, là lập tức phải chuốc lấy sự khó chịu. Để anh ngồi đấy, chủ nhà hãy đi cọ lại sân đã, rồi mới vào trò chuyện với anh sau.

Ai cũng lo giữ gìn như thế nên nhiều khi đứng trong nhà nhìn ra ngoài sân, cứ thấy sướng cả mắt.

Nhưng đứng từ sân mà nhìn ra đường làng, thì cái sướng ấy biến mất. Đường rộng nhưng lầy lội, đã đủ khổ. Song lại còn một nỗi khổ nữa là nhiều khi quét dọn sân thềm xong, có cái gì bẩn thỉu người ta hất luôn ra đường. Đã bẩn cho nó bẩn một thể, cũng như đã sạch thì phải sạch đến cùng – nhiều người nghĩ bụng như vậy!

Ba chục năm trôi qua, tôi không có dịp trở lại X nên không hiểu giờ đây nó đã thay đổi ra sao. Có thể là ở X giờ đây đường làng đã được đổ bê tông nên thoát hẳn cảnh lầy lội và vệ sinh cũng khá hơn. Song không hiểu sao tôi vẫn bị mấy cái sân và con đường làng ám ảnh. Ý tôi muốn nói tới cái tinh thần chi phối cuộc sống nói chung mà mẩu chuyện trên là ví dụ. Gần đây, chúng ta hay nói tới tính cộng đồng, đến tình làng nghĩa xóm. Nhưng hình như trên nhiều phương diện, đời sống nông thôn vẫn chưa ra khỏi cái tình trạng “đèn nhà ai nhà ấy rạng”. Và nhiều khi do cần mưu lợi cho nhà mình, người ta có cảm thấy phải làm hại tới nhà khác, làm hại tới cái chung thì sau một phút phân vân, rồi cũng lạy giời lạy phật nhắm mắt nhắm mũi làm vậy (!) Thành thử, sạch đấy mà cũng bẩn đấy, bao dung nhau đấy mà cũng đố kỵ nhau đấy, lo cho cái chung chỉ là bề ngoài, lo cho riêng mình mới là phần gan ruột sâu xa – không phải trái nghịch, mâu thuẫn thì còn là gì nữa?

Xe đỗ tàu đỗ

Hồi đang thời chiến, tôi nhớ có chuyện một đoàn tàu hỏa đang đi thì dừng lại giữa đường (tất nhiên không phải ga) để người lái tàu xuống đường mua mấy bìa đậu. Chả là không mua thì tem phiếu hết hạn! Linh động, tranh thủ… hồi ấy mọi người nói vậy.

Cuộc sống chiến tranh vốn căng thẳng nhưng có lúc lại lề mề, chậm chạp, và việc dừng cả đoàn tàu để làm việc riêng như thế thuộc về cái nếp sống tùy tiện, mà người ta phải thích ứng, khi sống trong thời chiến.

Còn đây, chuyện tùy tiện của thời nay, tuy không quá đáng tới mức buồn cười như chuyện hôm qua, nhưng lại phổ biến hơn. Ngay giữa đường phố Hà Nội xe cộ đông như mắc cửi, một chiếc xe khách to lù lù đang chạy bon bon bỗng dừng ngay lại. Tưởng xe hỏng! Hóa ra có một hành khách bên đường vẫy tay muốn lên. Thế là xe đỗ, phụ xe xuống, đun bằng được cả người lẫn gánh gồng lên xe rồi tỏ ý hỉ hả lắm.

Vui lòng khách lên, thì đồng thời cũng phải lo mát dạ khách xuống: Ai đi xe, muốn xuống chỗ nào không cần tới bến, chỉ cần đập tay ra hiệu vài cái, thế là đường đang đông đúc đến đâu cũng kệ, nhà xe cứ ưu tiên phục vụ thượng đế của mình cái đã.

Có thể bảo cái nếp sống tùy tiện này là di lụy của lối làm ăn tiểu nông lạc hậu và một phần là do những rơi rớt có từ thời chiến. Thế nhưng lạ nhất là có người ra điều hiểu biết lắm, lại gật gù giải thích:

- Kinh tế thị trường có khác. Đặc điểm của lối làm ăn trong thời buổi bây giờ là phải tranh thủ bán hàng và linh động tìm ra mọi phương thức hoạt động hữu hiệu (Lạitranh thủ và linh động!)

Đã lý sự với nhau như thế tức là người ta không coi đây là một việc bất đắc dĩ phải làm (do thời chiến buộc vậy), mà xem như một việc thức thời, một sáng kiến đáng khen thưởng. Thảo nào mà sự tùy tiện ngày một lan tràn, đại khái như tùy tiện cho phép phá rừng, tùy tiện cấp đất, tùy tiện giảm án cho kẻ có tội, tùy tiện mua bán bằng cấp… Rồi đến khi có người phát hiện làm thế không được thì lại cười trừ với nhau cả một lượt.

Đâu phải điều đáng tự hào?

Đây đó, chúng ta thường chỉ nghe nói người đi bộ hoặc xe đạp ở nông thôn ra khổ vì cánh ô tô, xe máy ngoài thành phố mà chưa từng được nghe lời than thở ngược lại. Song chỉ cần có trí tưởng tượng chút thôi, thì dù không phải dân Hà Nội, người ta vẫn hình dung ra đầy đủ cái sự trớ trêu mà dân thành phố phải chịu. Đường đông, mọi phương tiện thô sơ cũng như cơ giới cùng nhau chen lấn, vốn đã thật khổ. Đến quãng đường rộng, lại mấy cái xe thồ giăng thành hàng ngang, có muốn phóng nhanh cho kịp công việc cũng phải dừng ngay lại, ôi thôi là khó chịu. Đâm vào không được. Mà nhường mãi, lựa nhau mãi thì bực. Nhất là qua cái nhìn, qua nét mặt dáng điệu nhận ra rằng không phải “đối tượng” kia không biết thế là đi sai luật, là nguy hiểm, song cứ tìm cách thách thức xem sao, mới lại càng bực. Trong việc một cái xe thồ kềnh càng cản đường được một chiếc ô tô sang trọng, có điều gì đó rất thú vị mà người ta không giấu được. Còn lý sự ấy ư, đủ lắm! Các anh ở Hà Nội dửng mỡ quen phóng xe nhanh hãy đợi đấy! Đường nhà nước, tôi cứ đi. Ừ, tôi sai đấy, nhưng cứ thử đâm vào tôi xem rồi các anh sẽ biết tay tôi v.v… và v.v…

Đã Chí Phèo đến thế thì dân thành phố chúng em đến lạy cả nón, còn dám ho he gì nữa!

Nhưng sau những lần bị xe thô sơ nghênh ngang bắt nạt như thế, quả thật, cái hình ảnh đẹp đẽ về con người nông thôn mộc mạc biết điều trong tôi, bị hoen ố hẳn. Hàng năm, có dịp về quê, chúng tôi bao giờ cũng phải nhắc con cái ý tứ, không phóng xe nhanh hoặc cười nói ầm ĩ, gặp bà con trong làng phải chào, không có họ hàng cũng chào, cho nó ra tình làng nghĩa xóm. Các cụ đã bảo “Đất có lề, quê có thói”. Vậy thành phố không được quyền có lịch có lề, có phép tắc riêng trong mọi sự quan hệ hay sao? Việc một hai chiếc xe thô sơ lấn chiếm đường phố, buộc hàng loạt xe cơ giới phải chậm rãi thủng thẳng chờ mình chẳng những là sai luật mà còn là bất cận nhân tình, lẽ nào có thể xem là chuyện đáng tự hào, mà cười với nhau cho được.

CHUYỆN ĂN CHUYỆN UỐNG

Lọ hoa tươi và bát nước vối

Có dịp theo nhà văn Tô Hoài đi công tác ở một số địa phương, tôi nhận ra một thói quen của ông là vào bất cứ đâu, các ban phòng trên tỉnh trên huyện hay trụ sở ủy ban xã, bao giờ ông cũng chú ý đến cái lọ hoa. Và kể độ mười lần thì đến bảy tám lần, ông đều rút ra một nhận xét giống nhau:

- Lạ thật, nước mình đầy hoa tươi mà đi đâu cũng thấy cắm hoa giả. Hoa bằng giấy, bằng vải hay bằng những gì gì nữa, thì theo tôi, nó vẫn không đẹp bằng hoa thật. Khốn khổ, ở nước người ta tuyết giá không trồng được hoa mà trồng ở nhà kính thì tốn kém, nên mới phải dùng hoa giả. Chứ ở xứ mình, khó gì mà không kiếm hoa thật nhỉ?

Câu chuyện của Tô Hoài gợi lên trong tôi những sự liên tưởng, do đó, sự tiếc nuối tương tự.

Chẳng hạn, gần đây, trong những chuyến công tác ở các tỉnh quanh Hà Nội, cũng như những vùng khá xa, dừng lại bên đường uống nước, tôi nhận thấy đâu đâu cũng coca-cola, pepsi, 7up với lại hàng lô thứ nước xanh xanh đỏ đỏ khác. Gọi ấm nước trà, nghe chừng chủ quán không thích lắm, miễn cưỡng mà rót, có nơi bảo không có. Đến như chè tươi lại càng ít, nước vối tuyệt nhiên không đâu bán. Lại nhớ một số khách du lịch phương Tây sang ta bảo nhỏ: “Nếu thích các cao ốc vài ba chục tầng, với lại các thứ tiện nghi hiện đại, tôi đến Băng Cốc, Xingapo chứ đến Việt Nam làm gì? Vậy mà có ít cảnh quan đơn sơ, thanh lịch, sao các bạn bỏ hoang để chạy theo người ta”. Hóa ra, cái bệnh của nhiều người làm du lịch thời nay hình như cũng chung nguồn gốc với mấy bà hàng nước ven đường?! Đã đành ai cũng biết là bán thứ hàng đắt tiền thì lời lãi có khá hơn. Song chẳng nhẽ có thể coi đấy là nhân tố duy nhất quy định cách thức chúng ta tiếp xúc và đối đãi với nhau?

Cỗ ăn cỗ để

Quả thật lúc đầu, đọc cái phóng sự đó trên báo, tôi chỉ bật cười và thầm nghĩ bà con mình giỏi thích ứng thật. Nhưng lúc rỗi, ngồi nghĩ lại thì thấy buồn buồn, như là có phần đau xót.

Ấy là một đoạn phóng sự, miêu tả bà con ở một số nơi đến với các đám hiếu hỷ trong làng trong xóm. Đại khái là hết đoạn giao đãi, chia buồn hoặc chúc mừng, lập tức không thấy một bóng đàn ông. Mà quanh cái mâm cỗ, chỉ rặt đàn bà, từ các mẹ, các chị dẫu một hai con trở lên cho tới các bà cao tuổi. Và gọi là ăn cỗ (cỗ đám ma, cỗ cưới) song họ chỉ xì xụp húp ít nước và các món sắp tan thành nước. Còn cái phần thịt thà giò chả, những món xào ngon lành thơm tho thì được xẻ đều vào các túi ni lông để mọi người mang về. Nhà có đám bát đĩa sạch như chùi; còn nhà không có đám, trẻ con lại ran rỉnh như ngày tết.

Không cần khó khăn lắm, cũng có thể đoán ra cái cách “bảo nhau” cực kỳ thông minh này tố cáo một sự thật:

Tình trạng cỗ bàn hiếu hỷ ở nông thôn hiện nay đã trở nên quá tải, quá sức chịu đựng với nhiều gia đình.

Nhiều người thấy nó là không hợp lý.

Song ở trong làng trong xóm, một thế lực tự phát vẫn cuốn người ta đi, không ai, không gia đình nào đủ sức chống lại.

Trong khi nhắm mắt làm theo, người ta chỉ còn cố vớt vát để cái việc buộc phải làm (là đưa phong bì) có được một chút hiệu quả thiết thực.

Rút lại, trước mắt chúng ta là một trạng thái dang dở, cái dụng ý tốt đẹp là ăn với nhau bữa cơm để cùng chia vui (hoặc chia buồn) biến thành hình thức giả tạo. Chỉ có điều chừng nào mà xã hội chưa tìm ra cách tổ chức những sinh hoạt hiếu hỷ này cho hợp lý, thì tình trạng dang dở giả tạo ấy vẫn còn tiếp tục, và có thể còn nảy sinh nhiều biến tướng kỳ cục.

Bữa cơm nhớ đời

Sự nghiêm ngặt của những nghi thức cổ truyền trong ngày tết bắt đầu ngay từ các món ăn mà người ta chuẩn bị. Từ ngàn xưa đến nay, mâm cơm cúng gia tiên của người Việt thường vẫn bao gồm mấy món “cơ bản”: bánh chưng, xôi, thịt gà, măng, miến, cá kho v.v… Hầu như suốt mấy ngày tết, nhà nào cũng có những món tương tự, thành thử không phải đến bây giờ mọi thứ thừa thãi, mà ngay từ hồi đời sống còn khó khăn (nói nôm na: đôi khi đói ăn) nhiều người vẫn cảm thấy không khỏi ngây ngấy sờ sợ khi nghĩ đến bữa ăn ngày tết.

Vậy mà thay đổi thì ngại!

Phải trong những dịp ngẫu nhiên bột phát, người ta mới dám đi chệch khuôn phép trong một hai… bữa, để rồi, cứ thế nhớ đời.

Sau đây là một kỷ niệm nho nhỏ liên quan đến chuyện bữa ăn ngày tết mà đến nay, tôi vẫn thấy thú vị:

Khoảng những năm 66-67, các đơn vị bộ đội được lệnh rời doanh trại ra đóng ở nhà dân. Khi về ăn tết ở một làng quê, một hôm bọn tôi được bác chủ nhà cao hứng dặn dò:

- Thể nào các chú cũng phải ăn với gia đình một bữa cơm. Mà này, thích món gì cứ nói, để tôi bảo mẹ cháu làm, chứ các món thông thường ngày tết chính tôi cũng chán lắm.

Anh A, bạn tôi, vốn dân Hà Nội chính cống, liền nhập cuộc ngay:

- Thế ông cho phép tôi đặt hàng nhé.

- Nem công chả phượng chắc?

- Không, chỉ đơn giản thôi: một niêu cơm nóng vừa chín tới, đĩa trứng tráng, bát canh rau cải nấu cá rô, thái vào mấy nhát gừng. Với cút rượu nữa. Trưa mùng ba ăn. Chỉ nhớ là hôm ấy bữa sáng, ông ăn qua loa thôi, đừng ăn no quá, bữa trưa mất ngon. Bác chủ nhà đã “trót dại” hứa trước, đành dặn vợ con làm đúng như thế. Bữa cơm trưa mùng ba chỉ có ba người, bác ta và hai chúng tôi. Nhưng đến mấy năm sau, nhắc đến bữa cơm ngày tết, bác còn xuýt xoa khen ngon, dù chẳng bao giờ bác dám “tái bản”, tức làm một bữa tương tự.

Về phần mình, tôi cũng chả khá gì hơn. Từ ngày có gia đình, đã một đôi lần, tôi muốn đặt hàng bà xã, để bà, trong những ngày tết, dọn cho một bữa thực đơn khác đi, ăn lấy ngon. Nhưng vừa dóng lên, bà đã gạt phắt, bảo rằng tết nhất ai lại thế, họ hàng làng xóm mà biết, người ta cười cho. Thế là thôi, bữa ăn nọ với tôi trở thành kỷ niệm duy nhất về một sự phá cách hiếm hoi.

Tôi không nói rằng có thể vứt bỏ hết mọi nghi thức trong ngày lễ cổ truyền.

Tôi chỉ muốn chúng ta cùng xét cho kỹ, cái gì châm chước được thì hãy nới tay với nhau một chút.

Rộng hơn câu chuyện bữa ăn ngày tết, là những con đường mòn trong làm ăn tính toán chúng cũng nhiều vô kể. Những thói quen cổ hủ ấy trói chân trói tay chúng ta, mà không đến nỗi như một câu Kiều: Gỡ ra cho thoát còn gì là thân, nhưng thực sự là khó gỡ.

Cũng là một sự mất mát…

Nhân bàn về chất chân quê trong thơ Nguyễn Bính trước 1945, nhà phê bình văn học Hoài Thanh có viết trong Thi nhân Việt Nam 1932-1941 rằng ông thường khó chịu, khi vào một ngôi chùa, thấy có những ngọn đèn điện trên bàn thờ Phật. Có lẽ ông muốn lưu ý là có những hiện tượng tự nó không sao, nhưng để cạnh nhau, lại gây phản cảm. Cái lối lắp ghép lố lăng ấy chính là biểu hiện của sự kém cỏi trong văn hóa sống.

Theo nghĩa đen của nó, thì câu chuyện của Hoài Thanh giờ đã trở nên cổ lỗ: vào những năm này, điện đã đến với nhiều ngôi chùa, và ngự cả trên bàn thờ. Có điều nay là lúc lại đang nảy sinh trong sự lắp ghép tùy tiện vô lối khác, nó khiến cho người ta cảm thấy là trong nhận xét của nhà phê bình vẫn có một hạt nhân hợp lý không thể phủ nhận.

Từ lâu, vào những chiều hè, tôi có thói quen là mỗi khi có việc đạp xe lên khu vực đường Thanh Niên của Hà Nội, thường bớt ít phút nán lại ngắm chùa Trấn Quốc một lúc. Giữa cảnh trời nước, ngôi chùa với màu ngói đỏ đơn sơ hiện lên thật gợi cảm. Nhưng độ dăm năm gần đây, thì không dám ngắm cảnh theo kiểu đó nữa. Phần vì đường Thanh Niên, vào các buổi chiều, thường đông nghịt xe pháo. Nhưng có một điều phải thú thực đáng sợ hơn: ấy là sát gần chùa ngay phía bên kia đường nhựa là quán bánh tôm. Ngày hè, đứng ở bên hồ nhìn vào chùa, người vãn cảnh lúc nào mũi cũng phải ngửi cái mùi dầu rán rất trần tục. Tôi đâm nản hẳn, không còn đủ can đảm để tận hưởng một trong những vẻ đẹp lâu đời của chốn ngàn năm văn vật.

Điều đáng nói ở đây, là bề ngoài, di tích dường như không bị xâm phạm gì cả. Nhân danh một yêu cầu rất chính đáng là ăn uống, người ta chỉ làm cho ngôi chùa mất đi vẻ thuần khiết mà nó vốn có. Nhưng tôi cho rằng đó đã là một sự mất mát quá lớn, về mặt văn hóa.

…VÀ CHUYỆN NƠI Ở

Kiểu nhà đơn điệu mà lộn xộn

Nói ra thì hơi khó nghe, nhưng gần đây, cứ mỗi lần được tin ở quê có thêm nhiều ngôi nhà mới xây, là bên cạnh nỗi mừng, ở tôi không khỏi có thêm một chút lo lo.

Mừng vì quê hương mà giàu có lên thì mình dù ở nơi xa, cũng thấy mát ruột.

Song lo là vì làng xóm càng xây dựng trông lại càng lộn xộn. Nói riêng một chuyện kiểu nhà, có nhiều gia đình nhập ở đâu về những “mô đen” kỳ cục, thoạt trông đã chướng, về sau càng nhìn càng thấy xấu. Nhưng lúc biết thế thì đã muộn. Toàn bê tông cả, với lại của một đống tiền, có phải đập ngay được đâu!

… Trong số kỷ niệm vui buồn từ những năm chống Mỹ, tôi còn nhớ mãi cái lần đầu 1966, ăn tết ở một xã nọ trên Lục Nam, Hà Bắc. Ngày xuân nên mặc dầu thời chiến các cô con gái trong làng cũng có diện hơn ngày thường. Nhưng lại diện giống y như nhau, cả gầy lẫn béo, cả thấp lẫn cao, cô nào cũng áo bông trần, cổ quàng cái khăn ny-lông màu nõn chuối.

Sự đơn điệu chắc chắn là tẻ nhạt rồi, bây giờ ai cũng biết thế, nhắc lại một nét của thời đã qua để biết, chứ còn có cách nào khác, hơn là nở một nụ cười độ lượng.

Nhưng lộn xộn, tùy tiện, mỗi thành viên mỗi bộ phận theo một kiểu riêng, như cánh vài nhà có máu mặt ở quê tôi đang xây – từ đó dẫn tới một khung cảnh chung luộm thuộm tạp nhạp – thì cũng là gây phản cảm theo một cách khác. Ấy, cái khó là ở chỗ ấy. Tự xét thấy rằng mình không phải là quá cầu kỳ, hoặc khó khăn xét nét, nhưng tôi vẫn cứ ước ao làm sao ở quê hương từng nhà đã đẹp, mà gộp chung cả lại, cả làng cả xóm nhìn vẫn thấy đẹp. Có thể là tôi chưa đi được nhiều, song hình như những nơi được thế, hiện đang quá hiếm!

Một căn phòng nhỏ

Vốn sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, vợ tôi thường tỏ ra thích thú khi thỉnh thoảng được theo chồng con về quê, ngoài chuyện tình cảm nó cũng là những dịp tiếp xúc với thiên nhiên để rũ bớt trăm thứ bực bội của người phải sống ở đô thị. Chỉ có điều, mỗi lần về, cô vẫn không khỏi có chút ngần ngại, và quay ra thì cả người mệt rũ. Không phải cô sợ xa sợ bẩn gì cả. Mà, giấu mãi không được, về sau cô thú thực rằng một ngày về quê thường căng thẳng quá, cứ phải luôn miệng trò chuyện từ lúc về tới lúc đi, giá có mệt cũng không có chỗ để nghỉ. Căn nhà cũ của ông anh tôi cũng có một chái buồng, song suốt năm suốt tháng đóng cửa im ỉm, lại chồng chất quá nhiều thứ lưu cữu thành thử nó giống như một cái kho hơn là cái buồng, kể cả người nhà cũng không ai tính chuyện vào nghỉ, nữa là khách Hà Nội. Bởi vậy, theo lời vợ tôi kể, cô thấy nhẹ cả người khi nghe ông anh bà chị ở quê thông báo là nhà sẽ sửa sang cho khang trang, sạch sẽ. Nhất là, vẫn diện tích cũ thôi, nhưng nhà không để thông thống một gian thật rộng, mà hai đầu là hai phòng nhỏ, phòng nào cũng sáng sủa song lại kín đáo, giá đang trò chuyện mà thấy mệt có thể xin phép vào ngả lưng một lúc. Nhờ có mấy căn phòng nhỏ, tình cảm của người con gái thủ đô với quê chồng tự nhiên trở nên thắm thiết hơn hẳn.

Theo chỗ tôi biết, lối cải tạo nhà cửa như ông anh tôi đã làm, hiện nay chưa phải phổ biến. Song điều đáng nói là người ta không làm không phải vì không có tiền, mà trong một số trường hợp, là không vượt qua được những thói quen cố hữu, đại khái cho rằng nông thôn có cách sống riêng, không thể học đòi theo lối thành thị như thế được! Kể cũng lạ – vợ chồng tôi bảo nhau – học theo thành thị dùng điện đài, chạy xe máy, thì thấy tự nhiên, mà chữa lại cái nhà cho tiện dụng thì lại ngần ngại, đã rõ là những thay đổi ở nông thôn cần được hướng dẫn bởi một cách nhìn nhất quán mới tránh khỏi chắp vá tùy tiện.

Phụ trở thành chính

Làm xong cái nhà, chưa kịp chính thức làm lễ ăn mừng tân gia, cháu gái con bà chị tôi đã nhắn sang chơi, gọi là khoe với ông cậu cái tổ ấm mới “bóc tem”. Vừa đến nơi, nó đã dẫn tôi vào bếp với lại phòng tắm để khoe nào bệ xí ra sao, vòi hoa sen ra sao… Thấy tôi cứ ngớ ra, nó giảng:

- Cậu phải biết chứ, với một cái nhà để ở bây giờ, công trình phụ thật ra phải gọi là công trình chính mới đúng. Nó giúp cho mình tiện lợi hơn trong sinh hoạt. Công trình phụ mà vớ vẩn thì phòng khách có đẹp đến mấy cũng vứt đi!

Tôi nghe cũng thấy bùi tai và lại chợt nhớ tới những cái làng mình đã đi qua.

So với những năm chiến tranh thì bây giờ quê ta chỗ nào chẳng tấp nập xây dựng. Song nói cho đúng ra, làm được cái nhà đẹp đã khó, qui hoạch được một cái làng cho khang trang hợp lý lại càng khó. Có một hồi, đi đâu cũng thấy mái bằng, nhà như cái hộp. Lại một hồi đi đâu cũng thấy sân thượng có hàng lan can bụng chửa. Nhưng chỉ một hai năm là chán, không gì cũ nhanh bằng cái mới! Riêng về mặt kiến trúc mà xét, quê ta còn phải đi một chặng đường dài, chắc mới tới một trạng thái ổn định.

Bởi vậy chúng tôi bảo nhau: đến một vùng quê, trước hết hãy xem các công trình phụ, tức là giếng ăn, giếng giặt ra sao, cống rãnh thoát nước có hợp vệ sinh không. Ăn ở có sạch sẽ thì làm ăn mới mở mày mở mặt lên được.

Công trình phụ – cũng tức là những chuyện lâu nay bị coi là vặt vãnh – đang trở nên công trình chính, quyết định bộ mặt của xóm làng. Y như ở nhà cháu tôi vậy.

Tân trang mộ ông cha

“Đừng lấy mụn gấm vá lên tấm áo nâu sồng” là một trong những câu danh ngôn tôi được nghe từ hồi đi học tiểu học, và trong đời tôi, nó đã nhiều lần ứng nghiệm. Tuy nhiên, thật chưa bao giờ thấm thía bằng cái lần mới đây về quê thanh minh.

Tha ma làng (giờ gọi là nghĩa trang) là một thửa đất cao, ngay rìa xóm trên.

Làng nghèo, người sống đã chật chội, nên người chết cũng tùng tiệm lắm.

Nhưng tha ma làng tôi, xem ra vẫn có một vẻ đẹp riêng. Các ngôi mộ xây đã lâu, rêu phong, dầu dãi, khiến cho khung cảnh chung thanh vắng, tĩnh mịch mà gợi nhiều suy nghĩ.

Cho đến dịp cuối năm ngoái.

Tự nhiên một nhà trong làng, đâu có bà con ở nước ngoài về thăm, bỏ tiền ra, tôn tạo một ngôi mộ khiến nó nổi lên thật… chói lọi. Nhìn kỹ chẳng ra kiểu cách gì. Chỉ được cái, nhờ mấy viên gạch tráng men xanh có, tím có, mà trông bóng lọng, khác hẳn các mộ chung quanh. Đúng là giữa tấm áo nâu, vá vào miếng gấm, chẳng những khung cảnh chung bị phá hoại, mà bản thân cái nơi yên nghỉ của người chết cũng không thể nói là đẹp. Ác một nỗi là nhiều người làng thấy hay hay. Đã có nhà đánh tiếng là nay mai sẽ bớt ăn bớt tiêu để xây lại mấy ngôi mộ cũ, với lối trang hoàng tương tự.

Trong các bài viết ngắn bàn về văn hóa, đã nhiều phen tôi gợi ý là bà con nông thôn nên trông vào cách sống của dân thành thị mà bỏ bớt những hủ tục trong ăn ở. May quá, lần này, tôi có một ví dụ để “nói xuôi còn có nói ngược”. Vâng, trong sự tiếp xúc với cái nơi đầy ánh sáng ấy, lại cũng có những nền nếp mà ta không bao giờ nên học. Không học xì-ke, ma túy, cờ bạc, đĩ điếm đã đành, mà cũng chẳng nên học cái lối rực của, xây những ngôi mộ theo kiểu lố lăng, khiến cho cái nghĩa trang trở thành nơi khoe giàu khoe sang. Học là dại!

Cây cối thưa thớt

Thuở nhỏ, thằng cháu tôi tên H. vốn thích theo các bác các chú về quê, và nay đã ngoài 20, nó vẫn thường được bố mẹ ủy quyền khi có mặt ở đám giỗ này, khi mừng đám cưới nọ. Thì sẵn xe máy, chỉ vèo một cái, độ tiếng đồng hồ là tới. Lần nào ở quê ra, nó cũng kể cho tôi nghe một vài nhận xét về cái quê gốc của tôi, một làng nghề nổi tiếng ở xứ Kinh Bắc. Nhưng chưa bao giờ, tôi thấy nó nêu ra một nhận xét kỳ cục, như cái lần mới đây:

- Cậu ạ, hóa ra nhà quê bây giờ nóng hơn cả Hà Nội.

- Mày nói gì lạ?

- Không có gì lạ, thưa cậu! Trưa nóng quá, người mệt rũ, mà không nhắm mắt ngủ được, ra ngồi vỉa hè, cháu mới để ý: Hóa ra bây giờ làng xóm cây cối thưa thớt quá. Có ít cây cũ thì chặt trụi đi, chưa kịp trồng lại. Cứ bảo làng xóm là ở sau lũy tre xanh, chứ bây giờ nhiều làng có lũy tre đâu! Trên đê nhìn xuống, chỉ thấy san sát mái ngói với lại mái bằng. Có mấy cái ao, cũng lấp hết cả, lấy đất xây nhà. Có chút gió đồng thổi vào, thì phải lách qua cả đống bê tông, cậu bảo không nóng sao được?

Có thể cái cách đánh giá của thằng cháu tôi “quê nóng hơn cả Hà Nội” có phần không được khách quan. Chẳng qua là ở Hà Nội, nóng quen đi rồi, còn khi về quê, hy vọng có chút gió mát lại không có, nên nó nói quá lên thế. Nhưng đằng sau cái quá đáng ấy, không phải không có một chút sự thực. Là trong giai đoạn bung ra làm ăn xây dựng hiện nay, một số làng xóm nông thôn đang mất đi sự hài hòa vốn có. Đặc biệt là cây cối, loại cây lưu niên, không được chú trọng vun trồng. Cấu trúc bền vững của làng xóm xưa bị phá tung ra, cảnh quan mới hình thành luôn luôn ở tình trạng dang dở, chắp vá. Nếu đúng như thế, thì đó chẳng phải chỉ là nỗi đau của người ở làng, mà còn là nỗi buồn của chúng tôi, những kẻ xa quê song bao giờ cũng nghĩ về quê như một miền đất thanh bình yên ả. Cái nóng ở quê bao giờ cũng khó chịu đựng hơn ở đô thị.