KHOÁI CẢM NGÔN NGỮ VÀ TINH THẦN TRONG SÁT THỦ ĐẦU MƯNG MỦ
Biết được bài báo này là nhờ đọc trang điểm tin của anh Ba Sàm. Xin cảm ơn anh và ban biên tập! - Hồ Như Hiển.
-----------------------
Nhà văn Di Li
Để phê phán, dân gian dùng nhiều câu thâm thúy và không kém phần ngoa: Ăn cây táo, rào cây lê (phê phán kẻ vừa vô ơn lại vừa nịnh hót); Nếu… mà không dính da, thì một ngày mất bảy mươi ba cái… (Chê cười cô gái đểnh đoảng, vụng về, đi đâu quên đấy –Hic bổ sung, nhà văn Di Li để dấu 3 chấm thì quả là đánh đố, vanchuongPlus điền vào chỗ trống, đó là L của chị em ah). Thành ngữ, tục ngữ phải được đặt trong ngữ cảnh mới thấy hết được sự thâm thúy và hài hước. (Di Li)
Nhà văn Di Li
Trong tuần vừa qua, sự việc cuốn sách tranh “Sát thủ đầu mưng mủ” bị thu hồi đã gây nên dư luận nhiều chiều. Nhiều độc giả nói rằng cuốn sách có nhiều thành ngữ phản cảm và làm mất sự trong sáng của tiếng Việt, nhưng tôi cho rằng cuốn sách một phần đã đóng góp thêm cho sự phong phú của tiếng Việt.
So với nhiều ngôn ngữ trên thế giới thì tiếng Việt là một ngôn ngữ vô cùng giàu có vì tính đa thanh, đa điệu, cách diễn đạt động từ và tính từ phong phú cùng các lối nói lái, nói điệp vần, lối thậm xưng khiến cho mỗi một người dân Việt đều có thể trở thành một nhà sáng tạo ngôn ngữ khi sử dụng nghệ thuật chơi chữ dân gian đầy biến ảo.
Ngôn ngữ của một dân tộc có giàu có hay không cũng là nhờ một phần lớn sự đa dạng của thành ngữ, tục ngữ. Mà thành ngữ Việt thì nhiều vô kể. Thành ngữ tạm được phân thành ba loại chính là nhận định hiện tượng, khuyên răn, và phê phán. Chúng ta vốn chỉ quen chấp nhận trên văn bản những thành ngữ đã được sử dụng một cách chính thống, đưa vào giáo khoa, giáo trình như “Lời nói không mất tiền mua”, “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”… Trong khi đó có rất nhiều thành ngữ, tục ngữ được sử dụng trong dân gian qua nhiều thế kỷ thì nghe có vẻ khó chấp nhận hơn trên văn bản.
Ví dụ như để nhận định và bình luận về hiện tượng thì có nhiều câu như: Vơ bèo gạt tép, Méo mó có hơn không, Hết nạc vạc đến xương, Làm tớ thằng khôn hơn làm thấy thằng dại, Thánh nhân đãi kẻ khù khờ, Ngu si hưởng thái bình, Ăn bữa cỗ chạy ba cánh đồng. Để phê phán, dân gian dùng nhiều câu thâm thúy và không kém phần ngoa: Ăn cây táo, rào cây lê (phê phán kẻ vừa vô ơn lại vừa nịnh hót); Nếu… mà không dính da, thì một ngày mất bảy mươi ba cái… (Chê cười cô gái đểnh đoảng, vụng về, đi đâu quên đấy). Thành ngữ, tục ngữ phải được đặt trong ngữ cảnh mới thấy hết được sự thâm thúy và hài hước.
Cuốn thành ngữ, tục ngữ hiện đại bằng tranh thú vị, thâm thúy và hài hước vì nó cũng được họa sỹ đặt trong ngữ cảnh minh họa bằng hình ảnh. Trong cuốn sách này, hầu hết các thành ngữ được để ở hai dạng là nhận định hiện tượng và phê phán. Rất nhiều câu sáng tạo về mặt ngữ nghĩa như: Chim cú đú phượng hoàng/ Cố quá thành quá cố (sự đua tranh mà không biết mình biết người); Nhan sắc có hạn, thủ đoạn vô biên (phê phán kẻ xấu mặt, xấu lòng);Sống đơn giản cho đời thanh thản (một kiểu triết lý sống); Tay nhặt lá, chân đá ống bơ (Ám chỉ kẻ ẩm ương mà tôi còn nghe một câu đầy đủ hơn là Tay nhặt lá, chân đá ống bơ, làm thơ giữa chợ); Thú vui tao nhã, giặt tã cho con (một cách tự an ủi theo kiểu AQ); Tiền thì anh không thiếu, nhưng nhiều thì anh không có (một kiểu chơi chữ hài hước và vẫn đưa ra bản chất của vấn đề); Ăn chơi sợ gì mưa rơi (muốn ăn chơi, sành điệu thì phải nghiến răng chịu đựng hoàn cảnh); Đâu có đó, thịt chó có mắm tôm/ Từ từ rồi khoai sẽ nhừ (mọi sự rồi sẽ diễn biến tuần tự, xin đừng có giục)
Ngoài ra cuốn sách còn có những tập hợp thành ngữ cải biên mang một nghĩa khác có tính phê phán hoặc chỉ đơn giản hài hước như:Cái khó ló cái ngu (tương tự như câu Túng quá hóa liều), Thất bại vì ngại thành công, Thuận vợ thuận chồng, con đông mệt quá, Môi hở răng hô…Về câu “Một điều nhịn là chín điều nhục” thì PGS-TS Phạm Văn Tình, hiện đang công tác tại Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam cũng trong một bài viết về cuốn sách này cho rằng đó là “Một cách nhận thức về chữ nhẫn. Bởinhẫn nại là một biểu hiện tích cực của chữ nhẫn. Nhưng không khéo thì cái nhẫn tiêu cực “cúi đầu, ngậm miệng ăn tiền” lại là sự nhẫn nhục đáng chê trách.”. Cũng theo ông thì câu “Một con ngựa đau cả tàu ăn thêm cỏ” không phải là thiếu tính nhân văn vì “cũng không thiếu những “con ngựa” thiếu tình nghĩa, coi chuyện đồng loại bị đau là cơ hội có lợi cho mình”. Như vậy câu này hàm nghĩa phê phán.
Nhiều người cho rằng biết đâu các em thiếu niên không hiểu lại nghĩ nên học theo như thế. Vậy thì những câu trong dân gian như “Ăn cây táo, rào cây lê”, “Ăn cháo, đá bát” chẳng nhẽ cũng được hiểu lầm là được khuyên nên làm theo như thế.
Lối nói ví von dường như được coi là sở trường của người Việt, đặc biệt là khi câu phải có vần cho thuận miệng, vì thế thành ngữ so sánh chiếm đa số trong cuốn sách này. Ngoài nhiều câu sát nghĩa như Đầu to óc bằng quả nho; Đơn giản như đan rổ; Dốt như con tốt; Nhí nhảnh như con cá cảnh; Đói như con chó sói; Xinh như con tinh tinh (lối nói ngược)… thì có nhiều câu không hẳn được ví đúng nghĩa. Chúng ta vốn đã quá quen với “Khỏe như voi”, “Nhanh như (chim) cắt”, “Hỗn như gấu”, “Nhục như chó”, “Ngu như bò/lợn/chó”… nhưng giờ sự ví von tính cách của con người với loài vật đã trở nên vô cùng ngộ nghĩnh chỉ vì cho nó có vần: Chán như con gián, Ác như con tê giác, Buồn như con chuồn chuồn, Bực như con mực, Im như con chim, Chuyện nhỏ như con thỏ… Thực ra thì con tê giác không ác, con mực cũng không bực, chim chóc thì chẳng mấy khi im bao giờ và có vẻ như còn nhiều con vật khác bé hơn con thỏ, nhưng quan trọng là khi thốt ra điều đó, cả người nói và người nghe điều hiểu được cái sự bực mình, buồn bã hay tính lầm lì ít nói.
Trong dân gian xưa cũng có những câu được sử dụng rất nhiều như “Đầu tắt mặt tối”, “Chạy đôn chạy đáo”, nhưng từ “đôn, đáo” hay “đầu tắt” để riêng cũng không có nghĩa. Thành ngữ còn có đặc tính là nói nhiều lâu ngày đâm thấy thành… có lý. “Hồn nhiên như cô tiên”, chưa ai nhìn thấy cô tiên bao giờ nhưng cứ nghe mãi không dưng thấy cô tiên cũng… hồn nhiên thật. Cô tiên ở tận trên trời không vướng bụi trần chẳng hồn nhiên thì sao.
Thành ngữ, theo thời gian và sự sàng lọc trong dân gian, những thế hệ sau sẽ tự quyết định có nên sử dụng tiếp hay không. Những thành ngữ tôi vừa nhắc đến ở trên hoàn toàn không có sự vi phạm về thuần phong mỹ tục hay làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt. Thậm chí trong chương trình Đuổi hình bắt chữ phát mỗi tuần trên toàn quốc, chủ nhiệm chương trình vẫn sử dụng những cụm từ như “Phi công trẻ lái máy bay bà già” để đố hình.
Nhà thơ Lê Thiếu Nhơn cho rằng “Mỗi thời đại có một số thành ngữ riêng. Thành ngữ sành điệu phần nào hé lộ người Việt ở thế kỷ 21 có cuộc sống sôi nổi hơn, nhộn nhịp hơn, dí dỏm hơn. Mặt khác, thành ngữ sành điệu còn có tính chất châm biếm, giễu nhại, cợt đùa. Một con người biết tự cười mình là một con người đang trưởng thành, và một dân tộc đang biết tự cười mình cũng là một dân tộc đang trưởng thành.”
Tuy nhiên điều đặc sắc nhất ở cuốn sách này lại là những hình ảnh minh họa cho thành ngữ. Như ở trên đã nói, thành ngữ và tục ngữ phải rơi đúng vào hoàn cảnh mới “đắc địa”, sâu xa, thâm thúy và hài hước. Họa sỹ Thành Phong đã rất xuất sắc trong việc sáng tạo ra những hình ảnh có tính nhân văn và phê phán về mặt xã hội như “Đau khổ như con hổ”, tác giả đã vẽ một con hổ mặt mũi đau khổ đang thắp hương vái bố hổ giờ được hiện thân trong gói cao hổ cốt, hoặc “Ác như con tê giác”, anh vẽ hai bố con tê giác đang hỏi nhau về chiến lợi phẩm và trên tường là những hình đầu người được treo lẫn với đầu hươu, nai. Bức tranh cho thấy một ý nghĩa ngược lại về sự độc ác của con người khi đưa hết các loài thú quý vào danh mục săn bắn.
Trong “Cái khó ló cái ngu”, hình ảnh hai anh chàng ngồi cưa bom và hai chú bé khuân thêm bom đến khiến người xem thấy rõ sự khó ló sự liều và cả sự yếu kém về nhận thức. Trên tất cả, các hình ảnh đều mang lại một sự gây cười vô cùng thông minh. Người đọc bật cười vì những bức tranh và ngữ cảnh chứ không phải vì những câu thành ngữ hiện đại mà ai cũng biết và nghe thấy hàng ngày. Hài hước là thứ vô cùng thiếu trong sáng tạo của người Việt. Vì vậy chúng ta nên trân trọng sự xuất hiện của những bức tranh hài hước thay vì dập tắt ngay từ khi mới phát hành.
Cuốn sách này không chỉ để vui như nhiều người nhận xét mà có một giá trị độc đáo và sáng tạo nhất định về mặt sưu tầm ngôn ngữ và hình ảnh. Công bằng mà nói, tôi cũng đồng ý với quan điểm của TS. Phạm Văn Tình rằng trong cuốn sách có nhiều câu còn thiếu tính chọn lọc như “Thanh kiu Vina Miu”, “Thoải con gà mái”, “Đau sờ cau”…; Rồi nhiều câu hơi gây phản cảm như “Hận đời cắt tóc đi tu, nghĩ đi nghĩ lại đi tù sướng hơn”, “Không mày đố thầy dạy ai”, “Bộ đội phải chơi trội”…
Việc bỏ đi những câu này không những khiến cuốn sách chẳng thiệt hại gì mà lại còn hoàn thiện hơn, và ban biên tập sẽ không phải khuyến cáo thêm chữ “15+” ngoài bìa sách. Đặc biệt là cái vế sau của nhan đề “Sát thủ đầu mưng mủ” gợi lên một hình ảnh sẽ khiến người ta ăn mất ngon, nhìn mất cảm tình và nghe sờ sợ lỗ tai. Văn bản chính thống đặc biệt rất coi trọng về tính thẩm mỹ. Rất tiếc rằng chỉ vì một sơ suất nhỏ của ban biên tập mà đã làm mất đi tính mỹ học trong ngôn từ của bìa ngoài, đặc biệt là khi gần đây dư luận trong nước đang kinh khiếp về hàng loạt sát thủ đã gây ra những vụ án rùng rợn.
Khi tôi đề cập điều này với công ty Nhã Nam, đơn vị phát hành cuốn sách, anh Vũ Hoàng Giang, phó giám đốc, cũng công nhận sự sơ suất này và mong muốn được chỉnh sửa để cuốn thành ngữ hiện đại sẽ quay trở lại thị trường sách trong thời gian sớm nhất đáp ứng snự hưởng ứng của độc giả, mà đặc biệt là độc giả trẻ. Tôi cũng đồng quan điểm như vậy, mong cho cuốn sách sẽ được ra mắt trở lại sau khi chỉnh sửa.
Chúng ta vẫn quen theo cách những gì khó quản lý hoặc gây nhiều dư luận thì cấm luôn cho an toàn thay vì để cho các đơn vị có cơ hội rút kinh nghiệm và sửa sai. Như vậy các sản phẩm văn hóa nghệ thuật sẽ rất khó phát triển trong khi công chúng luôn thiếu những sản phẩm tinh thần độc đáo và sáng tạo mà theo như nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội thì “Thú thực, đọc những câu thành ngữ mới đó, với nhiều người, trong đó có tôi, còn thấy khoái cảm về ngôn ngữ và tinh thần hơn đọc nhiều bài viết xơ cứng nội dung và nghèo nàn câu chữ.”
Thứ Bảy, 21 tháng 1, 2012
Thói nguỵ biện ở người Việt
Nguyễn Văn Tuấn
Tranh luận trên các diễn đàn công cộng là một hình thức trao đổi ý kiến không thể thiếu được trong một xã hội văn minh. Ở nhiều nước, lưu lượng của những tranh luận cởi mở và nghiêm túc được xem là một dấu hiệu của một xã hội lành mạnh. Ở các nước phương Tây, hầu như ngày nào báo chí cũng có những bài của những cây bỉnh bút tranh luận về một vấn đề nóng nào đó. Trên tivi cũng có những cuộc tranh luận trực tiếp giữa hai hay nhiều người về những chủ đề từ “đại sự” đến những vấn đề tưởng như nhỏ nhất. Trong các hội nghị khoa học, trước một vấn đề còn trong vòng nghi vấn, người ta cũng có những chuyên gia tranh luận dưới dạng những bài giảng khoa học.
Nhưng thế nào là tranh luận nghiêm túc? Nói một cách ngắn gọn, cũng như trong một cuộc đấu võ, một tranh luận nghiêm túc là một cuộc tranh luận có qui tắc, mà trong đó người tham gia không được, hay cần phải tránh, phạm luật chơi. Những qui tắc chung và căn bản là người tham gia chỉ phát biểu bằng cách vận dụng những lí lẽ logic, với thái độ thành thật và cởi mở, chứ không phát biểu theo cảm tính, lười biếng, hay biểu hiện một sự thiển cận, đầu óc hẹp hòi.
Để đạt những yêu cầu này, người tranh luận nghiêm túc trước khi phát biểu hay đề xuất ý kiến, đưa ra lời bình phẩm của mình, cần phải xem xét tất cả các trường hợp khả dĩ, phải cân nhắc những quan điểm và những cách giải thích khác nhau, phải đánh giá ảnh hưởng của sự chủ quan và cảm tính, phải tập trung vào việc tìm sự thật hơn là muốn mình đúng, phải sẵn sàng chấp nhận những quan điểm không được nhiều người ưa chuộng, và phải ý thức được định kiến và chủ quan của chính mình. Khi tranh luận phải nhất quán là chỉ xoay quanh chủ đề bàn luận, luận điểm bàn luận chứ không đi lạc đề. Không công kích vào cá nhân và nhân thân của người tham gia tranh luận.
Đó là những đòi hỏi khó khăn cho một cuộc tranh luận nghiêm túc có ý nghĩa, và không phải ai cũng có khả năng đạt được những yêu cầu này, nhất là đối với người Việt vốn chưa quan với văn hóa tranh luận. Do đó, không mấy ai ngạc nhiên khi thấy có quá nhiều trường hợp chất lượng của những cuộc tranh luận giữa người Việt rất thấp. Chỉ cần xem qua những cái-gọi-là “tranh luận” trên các diễn đàn báo chí (và nhất là các “chat room” hay blog), người ta có thể thấy đó không phải là tranh luận, mà là những cuộc đụng độ giũa các cá nhân tham gia tranh luận, những cuộc chửi bới, chẳng có lí luận của người tranh luận. Ngoài ra, đối với một số người tham gia bình luận về một câu chuyện nào đó là một cuộc dàn xếp, một sự đóng kịch, nhằm tung hỏa mù hoặc lên lớp, hoặc a dua theo đám đông. Đó là những kịch bản ngớ ngẩn đến tội nghiệp. Ngớ ngẩn là vì người xuất hiện chẳng nói được gì cho đầy đủ, mà cũng chẳng phân tích một vấn đề gì cho đến nơi đến chốn.
Thật vậy, rất nhiều trường hợp, những cuộc tranh luận giữa người Việt chỉ là những cuộc chửi lộn, mà trong đó người ta tha hồ vung vít, ném liệng vốn liếng chữ nghĩa qua lại một cách hỗn độn, mà chẳng cần để ý đến logic hay các nguyên tắc của tranh luận là gì. Hơn nữa, rất dễ dàng nhận thấy rằng trong các cuộc tranh luận đó người ta nhắm vào mục tiêu là nhân thân, cá nhân của người tranh luận chứ không nhắm vào quan điểm và lí lẽ của người đó. Thay vì tranh luận thẳng vào vấn đề, người ta tìm cách gắn cho đối phương một nhãn hiệu, và từ đó làm lu mờ đi quan điểm của họ. Trong hầu như những tranh luận, nhiều người cố tìm hay tạo cho mình một vị trí đạo cao đức trọng cả bằng cách gắn cho đối phương những danh từ và tính từ mang tính miệt thị, một thủ đoạn có khả năng làm cho một cuộc tranh luận trở nên một cuộc ẩu đã ngôn từ đinh tai nhức óc thay vì là một trao đổi khoa học.
Thực ra, đó là một hình thức ngụy biện, một lỗi lầm cơ bản nhưng nghiêm trọng trong tranh luận. Nói một cách đơn giản, ngụy biện là những nhầm lẫn trong lí luận và suy luận. Ngụy biện khác với logic. Logic, nói một cách ngắn gọn trong trường hợp này, là những qui ước quản lí tính nhất quán trong việc sử dụng ngôn ngữ. Giới triết học Tây phương đã bỏ khá nhiều công sức để phân biệt thế nào là logic và thế nào là ngụy biện. Aristotle có lẽ là một nhà logic học đầu tiên có công phát triển các qui tắc và hệ thống suy luận. Trong quá trình làm việc, ông phát hiện ra nhiều lỗi lầm mà sau này người ta quen gọi là những “ngụy biện.” Mặc dù Aristotle là một nhà nhà logic học đầu tiên có công liệt kê và phân loại những loại ngụy biện, thầy của ông (Plato) mới xứng đáng được vinh danh như là một nhà triết học đầu tiên đã có công sưu tầm những ví dụ về ngụy biện. Kể từ khi Plato và Aristotle, đã có khá nhiều nhà triết học và logic học như John Locke, John Stuart Mill, Jeremy Bentham, và Arthur Schopenhauer cũng có nhiều cống hiến quan trọng trong việc nghiên cứu về ngụy biện.
Điều đáng chú ý là những lỗi lầm về ngụy biện ở người Việt lại hay thấy trong giới có học. Chỉ cần điểm qua báo chí, websites, blog, v.v... chúng ta dễ dàng thấy rất nhiều cái-gọi-là "tranh luận" thật ra chỉ là ngụy biện. Tuy nhiên, nhiều người vẫn chưa biết đó là những ngụy biện, mà thậm chí còn hết lời khen ngợi kẻ ngụy biện là ... uyên bác! Điều này cho thấy trong những người Việt học cũng có người rất lười biếng suy nghĩ và chẳng phân biệt được thật và giả, không có khả năng nhận dạng được ngụy biện. Phải ghi nhận một điều là internet đã rất tuyệt vời, vì qua những "tranh luận" và chửi bới của những kẻ tham gia trên internet, chúng ta biết được bộ mặt xấu xí đằng sau những người mang nhãn mác "trí thức" hay "có học". Những kẻ này tương đối nguy hiểm, vì với cái nhãn mác "có học" đó, họ có cơ hội làm lũng đoạn xã hội và trở thành những con vi khuẩn làm nhiễm trùng nền học thuật nước nhà. Do đó, cần phải giúp họ nhận ra đâu là ngụy biện và đâu là logic.
Thực ra, nhận dạng ngụy biện không phải là một việc làm khó khăn. Nói chung chỉ với một lương năng bình dân, người ta có thể phân biệt một phát biểu mang tính ngụy biện với một phát biểu logic. Tuy nhiên, cũng có nhiều dạng thức ngụy biện mà vẻ bề ngoài hay mới nghe qua thì rất logic, nhưng thực chất là phi logic. Những loại ngụy biện núp dưới hình thức “khoa học” này không dễ nhận dạng nếu người đối thoại thiếu kiến thức về logic học hay thờ ơ với lý lẽ. Do đó, một điều quan trọng trong tranh luận là cần phải phát hiện và nhận dạng những hình thức ngụy biện, và quan trọng hơn, cần phải hiểu tại sao chúng sai. Có thể phân loại ngụy biện thành nhiều nhóm khác nhau liên quan đến việc đánh lạc vấn đề, lợi dụng cảm tính, thay đổi chủ đề, nhầm lẫn trong thuật qui nạp, lý luận nhập nhằng, phi logic, và sai phạm trù. Trong khuôn khổ giới hạn, người viết bài này không có tham vọng trình bày tất cả những loại ngụy biện một cách chi tiết (vì việc này đã được hệ thống hóa trong nhiều sách về logic học), mà chỉ muốn liệt kê ra những loại ngụy biện thường hay gặp trong báo chí và truyền thông, hầu giúp bạn đọc có thể phân biệt giữa chân và giả.
Liệt kê sau đây là một loạt những ngụy biện phổ biến hay thấy ở người Việt. Những ngụy biện này có thể phân thành 7 nhóm như sau:
• Đánh tráo chủ đề
• Lợi dụng cảm tính và đám đông
• Làm lạc hướng vấn đề
• Qui nạp sai
• Nhập nhằng đánh lận con đen
• Phi logic
• Các nhầm lẫn khác
Nhóm 1. Đánh tráo chủ đề
1. Công kích cá nhân (ad hominem). Đây là một loại ngụy biện phổ biến nhất, thấp kém nhất, nguy hiểm nhất, nhưng có “công hiệu” nhất, vì nó tấn công vào cá nhân của người tranh luận, và tìm cách trốn tránh luận điểm của cá nhân đó. Hình thức ngụy biện này thường xuất hiện dưới dạng: Ông A phát biểu về một vấn đề; ông B tấn công vào cá nhân ông A, và làm cho người ta nghi ngờ luận điểm của ông A. Tuy nhiên, có thể không có mối liên hệ nào giữa cá nhân và luận điểm của ông A.
Có hai hình thức thuộc loại ngụy biện này. Thứ nhất là dưới hình thức sỉ nhục, hay chửi rủa. Khi bất đồng ý kiến, người ngụy biện chỉ việc công kích vào cá nhân của người phát biểu. Chẳng hạn như “Ông nói là những người vô thần có đạo đức, vậy mà chính ông là người từng li dị với vợ con,” hay “Ông là người làm kinh tế, không biết gì về khoa học, mà nói chuyện khoa học”. Đây là một ngụy biện, bởi vì sự thật của phát biểu không tùy thuộc vào cá nhân của người phát biểu, mà là logic của lời phát biểu. Cũng nằm trong loại ngụy biện này là thói dùng một đặc điểm của một vật thể nào đó để ứng dụng cho một cá nhân hay một vật thể khác. Ví dụ: “Anh học của Tây có vài chữ mà đã quay lại chửi bới đồng nghiệp à? Anh là con công cháu cha, anh không hiểu gì về sự nghèo khổ của chúng tôi.”
2. Lợi dụng quyền lực (ad verecundiam). Đây là loại ngụy biện dùng những nhân vật nổi tiếng hay được nhiều người ái mộ để tìm sự ủng hộ cho luận điểm của mình. Chẳng hạn như “Isaac Newton là một thiên tài, và ông tin vào Thượng đế,” làm như ông Newton là người có thẩm quyền để chúng ta tin vào Thượng đế. Thẩm quyền không thuyết phục được ai; chỉ có sự thật, lí lẽ và logic mới quan trọng và có khả năng thuyết phục.
3. Lợi dụng nặc danh. Trong trường hợp này, người ngụy biện không nêu danh tính người có thẩm quyền, và vì không ai biết tên người có thẩm quyền nên không ai có thể kiểm chứng sự chính xác của lời phát biểu. Một loại ngụy biện khác có quan hệ với loại này là dùng lời đồn đại để làm cơ sở lập luận. Giới công an hay sử dụng ngụy biện này, ví dụ như “Một viên chức tình báo cho biết chính anh từng hoạt động cho địch.”
4. Lợi dụng tác phong. Loại ngụy biện này dùng tác phong hay cách làm việc hay một đặc tính nào đó của đối tượng để cố thuyết phục về tính hợp lí của phát biểu. Tiêu biểu cho loại ngụy biện này là những phát biểu như “Nixon thất cử vì ông ta thường hay ra mồ hôi trên trán,” hay “Tại sao anh không nghe theo lời khuyên của anh chàng ăn mặc bảnh bao đó?” Thực ra, “bảnh bao” và “mồ hôi trên trán” chẳng có dính dáng gì đến vấn đề đang bàn thảo.
5. Luận điệu cá trích. Loại ngụy biện này thường hay được ứng dụng khi một người nào đó đưa vào những phát biểu không dính dáng gì đến vấn đề đang tranh luận, nhằm mục đích đánh lạc hướng vấn đề. Ví dụ: “Anh có thể nói rằng tử hình là một hình thức không có hiệu quả trong việc chống lại tội phạm, nhưng còn nạn nhân của tội phạm thì sao? Gia đình của nạn nhân sẽ nghĩ gì khi họ thấy tên sát nhân người thân của họ bị giam giữ trong nhà tù bằng đồng tiền của chính họ. Họ có nên nuôi dưỡng những tên sát nhân như thế không?”
6. Luận điệu ngược ngạo. Bằng chứng luôn luôn là gánh nặng của người phát biểu. Do đó, tìm cách chuyển gánh nặng đó cho một người khác là một thủ đoạn của những người ngụy biện. Chẳng hạn như trong câu này “Anh nói rằng ăn nhiều mỡ không liên quan đến cholesterol, nhưng anh có thể chứng minh điều đó không?” Đáng lẽ người phát biểu phải chứng minh, nhưng công việc đó lại được chuyển cho người đối thoại!
Nhóm 2. Lợi dụng cảm tính và đám đông
7. Dựa vào bạo lực (ad baculum). Ngụy biện dựa vào bạo lực thực chất là một sự đe dọa, nhằm mục đích gây áp lực cho người đối thoại phải chấp nhận một kết luận nào đó. Loại ngụy biện này thưởng được giới chính khách dùng, và có thể tóm gọn bằng một câu “chân lí thuộc về kẻ mạnh”. Sự đe dọa không hẳn chỉ xuất phát từ người phát biểu, mà có thể từ một người khác. Ví dụ như “Những ai không tin vào chính sách của Nhà nước sẽ phải trả giá đắt”, hay “Được rồi, tôi đã biết số điện thoại của anh và biết anh đang ở đâu. À, tôi có nói cho anh biết là tôi mới mua một cây súng ngắn chưa nhỉ?”
8. Lợi dụng lòng thương hại (ad misericordiam). Đây là một loại ngụy biện dựa vào lòng trắc ẩn của người đối thoại để người đối thoại chấp nhận lí lẽ của mình. Ví dụ như “Anh ấy không có giết người bằng búa. Làm ơn đừng tuyên án anh ấy có tội, anh ấy đang trải qua một giai đoạn khủng hoảng tinh thần,” hay “Tôi hi vọng anh sẽ chấp nhận đề nghị này, chúng ta đã tiêu ra ba tháng nay để bàn rồi đấy.”
9. Lợi dụng hậu quả (ad consequentiam). Ngụy biện loại này thường được biểu hiện qua cách phát biểu “A hàm ý B, B là sự thật, do đó A là sự thật”. Ví dụ: “Nếu vũ trụ được một đấng chí tôn thượng đế tạo nên, chúng ta có thể thấy những hiện tượng được tổ chức một cách thứ tự. Và hiện tượng chung quanh chúng ta quả rất thứ tự, vậy đấng chí tôn thượng đế chính là người tạo nên vũ trụ,” hay “Anh phải tin vào Đảng Cộng hòa, chứ nếu không cuộc đời này sẽ chẳng có ý nghĩa” (hay là nói một cách ngược lại: cuộc sống này chẳng có ý nghĩa gì nếu không có Đảng cộng hòa!)
10. Lạm dụng chữ nghĩa. Đây là một loại ngụy biện dựa vào dùng những chữ mang cảm tính cao để gắn một giá trị đạo đức vào một đề nghị hay một câu phát biểu. Chẳng hạn như trong câu “Bất cứ một người có lương tri nào cũng phải đồng ý rằng về Việt Nam ăn Tết là làm lợi cho cộng sản,” chữ “lương tri” được cài vào nhằm cho người đối thoại phải nghiêng theo những người có lương tri.
11. Dựa vào quần chúng (ad numerum). Loại ngụy biện này tin rằng nếu có nhiều người ủng hộ một đề nghị nào đó, thì đề nghị đó phải đúng. Ví dụ như “Đại đa số người dân trong cộng đồng ủng hộ ông Minh, vậy phát biểu của ông Minh ắt phải đúng.”
Nhóm 3. Làm lạc hướng vấn đề
12. Lí lẽ chẻ đôi. Loại ngụy biện này thường phân định một vấn đề thành hai giá trị: trắng và đen, bạn và thù, có và không, v.v.. dù trong thực tế, có hơn hai lựa chọn. Chẳng hạn như “Hoặc là anh hợp tác với tôi hay là anh chống tôi, anh chọn hướng nào, yes hay là no?”
13. Lí lẽ ngờ nghệch (ad ignorantiam). Loại ngụy biện này, như tên gọi ám chỉ, xuất phát từ sự ngớ ngẩn. Một trong những cách nói thông thường nhất trong loại ngụy biện này mà giới ngụy biện hay dùng là nếu một điều gì đó chưa được chứng minh là sai (hay giả) thì điều đó là đúng (hay thật). Ví dụ: “Bởi vì các nhà khoa học chưa chứng minh dioxin có thể gây ra dị thai, do đó dioxin không thể gây ra dị thai,” hay kiểu lí luận của “nền kinh tế phát triển và xã hội ổn định mấy năm nay, không có lý do gì phải cần đến dân chủ”.
14. Lí luận lươn trạch. Loại ngụy biện này cho rằng nếu một sự kiện xảy ra, các sự kiện có hại khác sẽ xảy ra. Chẳng hạn như “Nếu chúng ta hợp pháp hóa cần sa, công chúng sẽ bắt đầu hút cần sa, và chúng ta cũng sẽ phải hợp pháp hóa á phiện. Rồi chúng ta sẽ là một quốc gia với những người ăn bám vào xã hội. Do đó, chúng ta không thể hợp pháp hóa á marijuana”. Hay một đoạn ví dụ khác:” Tiếc thay một cuộc cải cách về kinh tế, bình bị, tài chánh, xã hội, nông nghiệp như vậy, đang trên đường thành công rực rỡ: bị tan vỡ, bị huỷ bỏ chỉ vì tham vọng đánh Đại việt của Vương An Thạch. Mà đau đớn biết bao, khi người phá vỡ chỉ là một thiếu phụ Việt ở tuổi ba mươi. Giá như Thạch không chủ trương Nam xâm, chỉ cần mười năm nữa, toàn bộ xã hội Trung quốc thay đổi; rồi với cái đà đó, thì Trung quốc sẽ là nước hùng mạnh vô song, e rằng cứ muôn đời mặt trời vẫn nở phương Đông chứ không ngả về Tây như hồi thế kỉ 18 cho đến nay bao giờ.”
15. Mệnh đề rời rạc. Đây là loại ngụy biện dùng hai (hay nhiều hơn hai) mệnh đề chẳng dính dáng gì với nhau để làm thành một phát biểu hay kết luận. Ví dụ: “Anh ủng hộ tự do dân chủ và quyền mang vũ khí hay không?” hay “Anh đã ngưng làm ăn trái phép chưa?” Câu hỏi sau thực ra hỏi hai vấn đề “Anh từng làm ăn trái phép?” và “Anh đã ngừng hoạt động hay chưa?”
16. Đơn giản hóa. Đây là một loại ngụy biện mà người phát biểu cố tình biến một quan niệm trừu tượng thành một điều cụ thể để bắt lấy thế thượng phong trong đối thoại (nhưng là ngụy biện). Ví dụ: “Tôi để ý thấy anh mô tả ông ta là một người quỉ quyệt. Vậy tôi hỏi anh cái “quỉ quyệt” đó nó nằm ở đâu trong bộ não? Anh không chỉ ra được cho tôi; do đó, tôi có thể nói cái quỉ quyệt không có thực.”
Nhóm 4. Qui nạp sai
17. Khái quát hóa vội vã. Loại ngụy biện này cũng khá phổ biến. Nó dùng một ví dụ hay trường hợp nhỏ và từ đó khái quát hóa cho một cộng đồng. Chẳng hạn như “Ông ấy là một tay đạo đức giả. Do đó, các bạn bè của ông ấy cũng giả dối.”
18. Khái quát hóa không đúng chỗ. Đây là loại ngụy biện mà người sử dụng chúng thường áp dụng một qui luật chung cho một tình huống hay một cá nhân. Chẳng hạn như “Người cộng sản là vô thần. Anh là người theo chủ nghĩa cộng sản, vậy anh chắc chắn là một người vô thần.”
19. Kéo dài tính tương đồng. Trong loại ngụy biện này, người dùng nó đề nghị một điều lệ chung chung, rồi áp dụng nó cho mọi trường hợp và cá nhân. Ví dụ: “Tôi tin rằng chống luật pháp bằng cách phạm luật pháp là một điều sai trái”, hay “Nhưng quan điểm đó ghê tởm lắm, vì nó ám chỉ rằng anh sẽ không ủng hộ tôi,” hay “Anh muốn nói rằng luật về mật mã cũng có tầm quan trọng tương đương với phong trào giải phóng sao? Sao anh dám nói thế?”
20. Lí lẽ quanh co. Loại ngụy biện này thường luẩn quẩn trong vài giả định và kết luận. Chẳng hạn như “Những người đồng tính luyến ái nhất định không thể nắm chính quyền. Do đó, phải tống khứ những viên chức chính phủ đồng tính luyến ái. Vì thế, những người đồng tính luyến ái sẽ làm mọi cách để dấu diếm hành tung của họ, và họ có nguy cơ bị tống tiền. Do vậy, những người đồng tính luyến ái không được giữa chức vụ gì trong chính phủ.” Tức là trong một lí giải như thế, cả hai giả thuyết và kết luận đều giống nhau.
21. Đảo ngược điều kiện. Loại ngụy biện này thường được biểu hiện qua hình thức “Nếu A xảy ra thì B sẽ xảy ra, do đó, nếu B xảy ra thì A sẽ xảy ra.” Ví dụ: “Nếu tiêu chuẩn giáo dục bị hạ thấp, chất lượng tranh luận sẽ bị tồi đi. Do đó, nếu chúng ta thấy chất lượng tranh luận suy đồi trong những năm sắp đến, thì điều đó cho thấy tiêu chuẩn giáo dục của ta bị xuống cấp.”
22. Lợi dụng rủi ro. Ngụy biện này thường dùng một qui luật chung và áp dụng nó cho một trường hợp cá biệt. Ví dụ: “Luật giao thông không cho anh chạy quá 50 km/h. Cho dù cha anh sắp chết anh cũng không được chạy quá tốc độ đó.”
23. Lợi dụng trường hợp cá biệt. Ngụy biện này thường dùng một trường hợp cá biệt để đem ra ứng dụng cho một đám đông. Ví dụ: “Chúng ta cho phép bệnh nhân sắp chết dùng á phiện, chúng ta nên cho phép mọi người dùng á phiện.”
24. Kết luận lạc đề. Loại ngụy biện này thường xuất hiện khi một kết luận chẳng dính dáng gì đến lí lẽ mà người biện luận trình bày. Một ví dụ tiêu biểu cho trường hợp ngụy biện này là: “Độ nhiễm arsenic trong nước ở Việt Nam chưa cao và còn trong mức độ cho phép. Dữ kiện của Bangladesh cho thấy tình trạng nhiễm arsenic ở Việt Nam rất trầm trọng.”
25. Ngụy biện rơm. Loại ngụy biện này cố tình xuyên tạc, bóp méo quan điểm hay phát biểu của người khác, để làm luận điểm tấn công. Đây là một ngụy biện, vì nó không đương đầu với cái lí lẽ đang bàn. Chẳng hạn như: “Chúng ta nên ủng hộ chế độ cưỡng bách quân dịch. Người ta không thích tòng quân vì họ không muốn cuộc sống bị đảo lộn. Nhưng họ cần nhận thức rằng có nhiều điều quan trọng hơn tiện nghi trong cuộc sống.”
Nhóm 5. Nguyên nhân giả tạo
26. “Post hoc”. Loại ngụy biện này phát biểu rằng hai sự kiện xảy ra, một trước và một sau, có quan hệ với nhau như nguyên nhân và hậu quả. Ví dụ: “Liên Xô sụp đổ sau khi nhà nước theo chủ nghĩa vô thần. Do đó, chúng ta phải từ bỏ chủ nghĩa vô thần để khỏi bị suy sụp.”
27. Ảnh hưởng liên đới. Một sự kiện được cho là có ảnh hưởng đến một sự kiện khác, nhưng thực chất thì cả hai sự kiện đều có cùng một nguyên nhân. Đây cũng chính là một trường hợp ngụy biện dưới dạng “post hoc”. Ví dụ: “Chúng ta đang chứng kiến một tình trạng thất nghiệp rất cao, vì do thiếu nhu cầu của người tiêu thụ.” (Nhưng có thể cả hai sự kiện có nguyên nhân từ tiền lời quá cao.)
28. Ảnh hưởng không đáng kể. Đây là một loại ngụy biện mang tính phóng đại từ một ảnh hưởng rất nhỏ. Chẳng hạn như “Hút thuốc gây ra ô nhiễm môi trường ở Sydney” là một phát biểu đúng, nhưng ảnh hưởng của thuốc lá đến môi trường rất khiêm tốn khi so với ảnh hưởng của khói xe và các hãng xưởng.
29. Ảnh hưởng ngược chiều. Mối quan hệ giữa nguyên nhân và hậu quả bị đảo ngược chiều để tìm đến một kết luận mang tính ngụy biện. Ví dụ: “Ung thư gây ra thói quen hút thuốc lá”.
30. Nguyên nhân phức tạp. Một sự kiện xảy ra có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng người ngụy biện có thể đơn giản hóa thành một liên hệ đơn giản. Chẳng hạn như “Tai nạn xe cộ là do đường xá xấu” có thể đúng, nhưng tai nạn cũng có thể do người lái xe ẩu trong một điều kiện xấu.
31. Nguyên nhân sai (Non causa pro causa). Loại ngụy biện này xảy ra khi một điều nào đó được cho là nguyên nhân của một sự kiện, nhưng nó chưa thực sự được chứng minh là nguyên nhân. Ví dụ: “Tôi uống một viên aspirin và cầu nguyện thượng đế, và tôi không còn bị nhức đầu. Như vậy thượng đế đã chữa trị tôi khỏi nhức đầu.”
Nhóm 6. Phi logic (non sequitur) và nhần lẫn trong tam đoạn luận
32. Phi logic. Ngụy biện phi logic thường xảy ra trong trường hợp một lí lẽ mà kết luận được rút ra từ những tiêu đề không dính dáng gì với nhau. Chẳng hạn như “Người Ai Cập đã từng làm nhiều khai quật để xây dựng những kim tự tháp, họ chắc chắn phải rất thạo về cổ sinh vật học.”
33. Loại bỏ tiền đề. Ngụy biện loại này thường xảy ra dưới hình thức “nếu A thì B, không phải A thì không phải B.” Ví dụ: “Nếu tôi ở Sydney thì tôi đang ở New South Wales. Tôi hiện không ở Sydney, do đó, tôi không ở New South Wales”.
34. Nhét chữ vào miệng người khác. Đây là một loại ngụy biện bằng cách dùng kĩ thuật phỏng vấn. Một trường hợp cổ điển là “Ông đã ngưng đánh vợ chưa?” Tức là một câu hỏi với một giả định rằng người được hỏi từng hành hung vợ. Đây là một mẹo mà giới luật sư thường hay dùng trong thẩm vấn. “Ông dấu tiền ăn cắp đó ở đâu?” Giới chính khách cũng thích mẹo này, đại khái như “Bao giờ thì nhóm EU này sẽ không còn xâm phạm vào công việc của chúng ta?”
35. Ngụy biện tứ ngữ. (Một tiêu chuẩn của tam đoạn luận gồm có 3 chữ). Ví dụ như trong câu phát biểu “Tất cả chó là thú vật, và tất cả mèo là loài động vật có vú, do đó tất cả chó là loài động vật có vú,” có bốn chữ: chó, mèo, động vật, và động vật có vú.
36. Đứt đoạn. Hai sự vật riêng biệt được xem là có liên hệ nhau nếu chúng có chung đặc tính. Người ngụy biện lợi dụng chữ giữa của một phát biểu để đưa đến một kết luận sai. Chẳng hạn như trong câu “Tất cả người Nga là nhà cách mạng, và tất cả những người theo chủ nghĩa vô chính phủ cũng là nhà cách mạng, do đó, tất cả những người theo chủ nghĩa vô chính phủ là người Nga,” chữ chính giữa là “nhà cách mạng”. Nhưng kết luận này sai, vì dù những người theo chủ nghĩa vô chính phủ và người Nga là những người cách mạng, nhưng họ có thể là hai nhóm cách mạng khác nhau.
Nhóm 7. Các nhầm lẫn khác
37. Dẫn chứng bằng giai thoại. Một trong những ngụy biện phổ biến nhất và đơn giản nhất là dựa vào những câu chuyện có tính vụn vặt, hay giai thoại. Chẳng hạn như “Có hàng khối bằng chứng cho thấy thượng đế hiện hữu và vẫn ban phép mầu hàng ngày. Mới tuần rồi đây, tôi có đọc được một câu chuyện về một cô gái sắp chết vì ung thư, cả gia đình cô đi cầu nguyện trong nhà thờ, và chỉ vài ngày sau cô hết bệnh.” Dùng kinh nghiệm cá nhân để minh họa cho một luận điểm là một điều hoàn toàn hợp lí, nhưng dùng những giai thoại như thế sẽ chẳng chứng minh gì. Một anh bạn có thể cho rằng anh từng gặp Elvis ở một siêu thị nào đó, nhưng những người chưa gặp Elvis bao giờ thì cần nhiều bằng chứng xác thực hơn.
38. Lợi dụng cổ tích. Đây là một loại ngụy biện cho rằng những gì đúng hay tốt chỉ đơn giản vì chúng là cổ xưa, và những người theo cách ngụy biện này thường nói “hồi nào đến giờ ai cũng vậy.” Chẳng hạn như “Hàng trăm năm nay, Úc chịu dưới sự cai trị của Hoàng gia Anh, và là một nước thịnh vượng. Một thể chế tồn tại lâu dài như thế ắt phải là một thể chế ưu việt.”
39. Dựa vào cái mới (ad novitatem). Ngược lại với loại ngụy biện dựa vào cái cũ, ngụy biện dựa vào cái mới cho rằng một điều gì đó tốt hơn và đúng hơn đơn giản chỉ vì nó mới hơn cái khác. “Windows 2000 phải tốt hơn Windows 95, Windows 2000 mới được thiết kế lại năm ngoái.”
40. Lí lẽ của đồng tiền. Loại ngụy biện này thường dựa vào một niềm tin duy nhất rằng đồng tiền là một tiêu chuẩn của sự đúng đắn. Những người có nhiều tiến có khả năng đúng hơn những người ít tiền. Chẳng hạn như “Nhu liệu của hãng Microsoft đương nhiên là tốt hơn; nếu không thì làm sao Bill Gates có thể trở nên tỉ phú như thế”.
41. Dựa vào cái nghèo. Ngược lại với ngụy biện dựa vào sự giàu có, có một loại ngụy biện khác dựa vào sự nghèo khổ. Chẳng hạn như “Các vị sư có khả năng hiểu thấu được ý nghĩa của cuộc sống, bởi vì họ từ bỏ mọi xa hoa của cuộc sống.”
42. Điệp khúc (ad nauseam). Loại ngụy biện này cho rằng một lí lẽ càng được lặp đi lặp lại nhiều chừng nào thì nó sẽ được người ta chấp nhận là đúng. Do đó, người ngụy biện thường chỉ lặp đi lặp lại những phát biểu, bất kể đúng sai ra sao, cho đến khi người đối thoại mệt mỏi không còn muốn nghe nữa, như “Đảng lãnh đạo, nhân dân làm chủ, nhà nước quản lí”.
43. Lạm dụng thiên nhiên. Đây là một ngụy biện rất thông thường trong giới chính trị gia, mà trong đó họ tìm cái tương đồng giữa một kết luận nào đó và một khía cạnh của thế giới tự nhiên, rồi từ đó phát biểu rằng kết luận đó là không thể tránh khỏi. Chẳng hạn như “Đặc điểm của thế giới tự nhiên là cạnh tranh; động vật đấu tranh chống nhau để làm chủ tài nguyên thiên nhiên. Chủ nghĩa tư bản, một hình thức cạnh tranh để làm chủ tư liệu, chỉ đơn giản là một phần của con người sống trong thế giới tự nhiên. Đó cũng là cách mà thế giới tự nhiên vận hành.”
Một hình thức khác của lạm dụng thiên nhiên là lí luận cho rằng bởi vì con người là sản phẩm của thế giới tự nhiên, chúng ta phải bắt chước hành động theo những gì chúng ta thấy trong thế giới tự nhiên, và làm khác đi là “phi tự nhiên”. Ví dụ: “Đồng tính luyến ái dĩ nhiên là không tự nhiên.”
44. Ngụy biện “anh cũng vậy”. Đây là một trong những ngụy biện rất phổ biến. Nó dựa vào lí lẽ rằng một hành động có thể chấp nhận được bởi vì người đối nghịch đã làm. Chẳng hạn như “Anh là một người lừa dối.” “Rồi sao? Anh cũng là một tay lừa dối vậy.”
45. Lạm dụng thống kê. Thống kê thường được giới ngụy biện sử dụng tối đa, vì theo họ thống kê có thể dùng để “chứng minh” bất cứ điều gì. Người ta có thể vặn vẹo hai con số 1 và 3 điểm để sản xuất những phát biểu như “khác nhau 2 điểm”, “cao gấp 3 lần”, hay “tăng 200%”; người ta có thể dựa vào ý kiến đồng tình của 4 người trong 5 người để cho là “80% người được thăm dò”, hay thậm chí “đa số cộng đồng” đồng ý với một luận điểm nào đó. Tức là những khái quát hoá một cách vội vã, hay dựa vào một mẫu số cực kỳ thấp, thấp đến độ nó không có nghĩa lí gì. Thực ra, thống kê không chứng minh điều gì cả. Thống kê chỉ là một phương tiện hay thuật toán dùng để loại bỏ những trường hợp khả dĩ hay không khả dĩ. Vì có quá nhiều ngụy biện thống kê, nên vấn đề này sẽ được bàn tiếp trong một dịp khác.
Nhận xét
Có thể nói những loại ngụy biện trên đây có những đặc điểm chung là (a) phát biểu không dựa vào lí lẽ logic; (b) các định đề không vững để đi đến một kết luận; và (c) đưa ra giả định không đúng. Ngụy biện, do đó, nói cho cùng, là một sản phẩm của sự lười biếng suy nghĩ. Và hầu như trong chúng ta, ai cũng có ít nhất là một lần lười suy nghĩ. Do đó, nếu điểm qua những loại ngụy biện trên đây, chúng ta tự cảm nhận rằng trong quá khứ mình chắc cũng có lần phạm vào lỗi lầm của ngụy biện. Điều này có thể đúng, và không nên lấy làm ngạc nhiên, vì các nhà thông thái, và ngay cả giới có huấn luyện về logic học cũng đôi khi, vì cố ý hay vô tình, ngụy biện. Giới chính trị gia và truyền thông là những người cực kì nổi tiếng về ngụy biện.
Nhưng tại sao những ngụy biện vẫn còn có mặt trên báo chí? Theo tôi, bởi vì chúng vẫn có khách hàng. Vẫn có người, dù ít hay nhiều, tin tưởng vào ngụy biện, vì nó thuận nhĩ, trơn tru, và nhất là không thách thức. Sờ một hòn đá trơn tru đem lại cho chúng ta một cảm giác khoan khoái dễ chịu hơn là sờ một hòn đá lởm chởm, hay ngồi trên một cái ghế ghồ ghề. Người ta thích sự trơn tru, bởi vì trơn tru là dấu hiệu của sự khoan khoái, dễ chịu, là cái khoảng thời gian giải lao, không cần sự thách thức.
Có lẽ, ở một khía cạnh nào đó, điều này cũng không đến nỗi tệ, bởi vì những ngụy biện phản ánh sự thành công [hay có người nói sự phong phú] của ngôn ngữ trong việc tách rời giữa những gì thô thiển, gồ ghề với những gì hoàn thiện, mĩ miều. Nhưng sự trơn tru của các vật thể và ngôn ngữ ngày nay đem lại cho chúng ta một cảm giác giả tạo về thế giới thực của các vật thể. Những kì kẹt xe trên đường xá mới để lộ trái tim phức tạp của một thành phố. Tương tự, một sự cố của internet sẽ nhắc nhở chúng ta về tình trạng hỗn mang và phức tạp của hệ thống thông tin điện tử. Sự hỗn mang và phức tạp là thực. Trơn tru, tròn trĩnh có thể là giả tạo. Những câu văn ngụy biện có thể chỉ là những lời phát biểu lém lỉnh thay vì lịch thiệp, hàm chứa mánh khóe thay vì thân thiện. Có thể nói, ngụy biện là những lối sáo ngữ liến thoắng nhằm vào mục đích lôi cuốn người nghe/đọc, thay vì cung cấp cho họ một sự thực.
Bởi vì ngụy biện là những lí lẽ mà bề ngoài có vẻ logic, nên chúng có khả năng thuyết phục những người không chịu khó suy nghĩ, nhất là những người còn mang nặng cảm tính. Điều này giải thích tại sao nhiều người tiếp nhận một cách thụ động quá nhiều những điều quái gở về thế giới chung quanh, kể cả những niềm tin tôn giáo, những mê tín dị đoan, những triết lí quái đảng, những thông tin sai lạc, v.v.. Cái tác hại của việc tiếp nhận thụ động này là nó làm cho người ta trở nên nô lệ với cảm tính, và dễ dàng trở thành những tín đồ cuồng tín của những người “lãnh đạo” chính trị hay tôn giáo.
Để không trở thành những nô lệ, cần phải suy nghĩ nghiêm túc. Suy nghĩ nghiêm túc là một quá trình hoạt động tri thức nhằm ý niệm hóa, ứng dụng, phân tích, tổng hợp, và đánh giá những thông tin được thu thập từ quan sát, kinh nghiệm, phản ánh, lí luận, hay liên lạc, như là một niềm tin cho hành động. Cần phải dựa vào những giá trị tri thức với những đặc điểm như trong sáng, chính xác, nhất quán, có liên hệ, bằng chứng tốt, lí lẽ hợp lí, có chiều sâu, và công bằng. Tức là, trước một câu phát biểu hay một đề nghị, cần phải thẩm định lại kết cấu và nguyên tố của phát biểu hay đề nghị đó. Những kết cấu và nguyên tố này là: mục đích, vấn đề, giả định, quan niệm, bối cảnh, kết luận, ngụ ý, hậu quả, phạm vi tham khảo, và quan điểm khác.
Người Việt chúng ta thường rất tự hào về những đối thoại [mà chúng ta cho là “thông minh”] giữa Trạng Quỳnh và Chúa Trịnh ngày xưa. Nhưng nói một cách công bằng và theo tiêu chuẩn của lí luận logic, thì những trao đổi của Trạng Quỳnh hay tương tự chỉ là những ngụy biện ở trình độ thô sơ nhất. Nhưng có điều đáng buồn là những đối thoại kiểu Trạng Quỳnh, mà trong đó sự hơn thua nhau từng câu nói, bắt bẽ nhau từng chữ, vặn vẹo ý nghĩa của từng câu văn, v.v… lại đi vào sử sách, như thể để làm gương cho thế hệ sau này. Mà làm gương thật. Cho đến ngày nay, có người vẫn còn cho đó là một biểu tượng của sự thâm thúy, thông minh của dân tộc, là phản ánh sự phong phú của ngôn ngữ Việt, và đem ra ứng dụng trong tranh luận.
Theo dõi báo chí, chúng ta thấy những hình thức tấn công cá nhân (thay vì tấn công vào luận điểm), xuyên tạc ý tưởng, chụp mũ, suy luận theo cảm tính, mỉa mai, đơn giản hóa vấn đề, v.v… xuất hiện hầu như hàng ngày, có khi hàng giờ. Vì những tần số của những loại ngụy biện xuất hiện quá nhiều như thế, nó thành một sự rập khuôn. Theo thời gian, rập khuôn trở thành “truyền thống”. Hậu quả của cái truyền thống này là những ai ra ngoài cái khuôn sáo của ngụy biện đều có thể bị xem là phi chính thống, dẫn đến một lối suy nghĩ và phán xét kì quặc kiểu “anh/chị không thuộc nhóm của tôi, vậy thì anh/chị thuộc nhóm bên kia,” “anh chê ‘quốc gia’, vậy anh phải là cộng sản,” “anh khen Việt Nam, vậy anh là cộng sản,” “giọng nói anh ‘Bắc kỳ 75’, vậy anh là cộng sản,” hay “Nhà nước cho anh ra ngoài này trình diễn, chắc anh là cộng sản đi tuyên truyền”… Anh ở phía này, tôi bên kia. Nói tóm lại, đó là một lối phân định theo hai giá trị: xấu và tốt, đen và trắng, hay địch và ta một cách cứng nhắc. Cách phân định này thể hiện một sự nghèo nàn về trí tuệ, hay lười biếng suy nghĩ. Chỉ cần đặt vấn đề ngược lại một chút, hay phát triển vấn đề xa hơn một chút, ai cũng có thể thấy lối phân chia có/không này không thể đem đến một đáp số cho một vấn đề nào cả.
Trong cái sự thực phức tạp, mờ mờ ảo ảo của vấn đề, có cái đẹp riêng. Không phải cái đẹp trơn tru, tròn trĩnh, nhưng là cái đẹp khắt khe của sự thật. Tương tự, một lời phát biểu nghịch lí có cái đẹp của nó, vì nó có thể đánh thức chúng ta về một thế giới phức tạp, một thế giới không nằm gọn trong đúng/sai, tốt/xấu, bạn/thù. Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên vượt qua chính mình bằng cách cho các tế bào trí tuệ có cơ hội làm việc.
Nguồn: Nguyễn Văn Tuấn
Tranh luận trên các diễn đàn công cộng là một hình thức trao đổi ý kiến không thể thiếu được trong một xã hội văn minh. Ở nhiều nước, lưu lượng của những tranh luận cởi mở và nghiêm túc được xem là một dấu hiệu của một xã hội lành mạnh. Ở các nước phương Tây, hầu như ngày nào báo chí cũng có những bài của những cây bỉnh bút tranh luận về một vấn đề nóng nào đó. Trên tivi cũng có những cuộc tranh luận trực tiếp giữa hai hay nhiều người về những chủ đề từ “đại sự” đến những vấn đề tưởng như nhỏ nhất. Trong các hội nghị khoa học, trước một vấn đề còn trong vòng nghi vấn, người ta cũng có những chuyên gia tranh luận dưới dạng những bài giảng khoa học.
Nhưng thế nào là tranh luận nghiêm túc? Nói một cách ngắn gọn, cũng như trong một cuộc đấu võ, một tranh luận nghiêm túc là một cuộc tranh luận có qui tắc, mà trong đó người tham gia không được, hay cần phải tránh, phạm luật chơi. Những qui tắc chung và căn bản là người tham gia chỉ phát biểu bằng cách vận dụng những lí lẽ logic, với thái độ thành thật và cởi mở, chứ không phát biểu theo cảm tính, lười biếng, hay biểu hiện một sự thiển cận, đầu óc hẹp hòi.
Để đạt những yêu cầu này, người tranh luận nghiêm túc trước khi phát biểu hay đề xuất ý kiến, đưa ra lời bình phẩm của mình, cần phải xem xét tất cả các trường hợp khả dĩ, phải cân nhắc những quan điểm và những cách giải thích khác nhau, phải đánh giá ảnh hưởng của sự chủ quan và cảm tính, phải tập trung vào việc tìm sự thật hơn là muốn mình đúng, phải sẵn sàng chấp nhận những quan điểm không được nhiều người ưa chuộng, và phải ý thức được định kiến và chủ quan của chính mình. Khi tranh luận phải nhất quán là chỉ xoay quanh chủ đề bàn luận, luận điểm bàn luận chứ không đi lạc đề. Không công kích vào cá nhân và nhân thân của người tham gia tranh luận.
Đó là những đòi hỏi khó khăn cho một cuộc tranh luận nghiêm túc có ý nghĩa, và không phải ai cũng có khả năng đạt được những yêu cầu này, nhất là đối với người Việt vốn chưa quan với văn hóa tranh luận. Do đó, không mấy ai ngạc nhiên khi thấy có quá nhiều trường hợp chất lượng của những cuộc tranh luận giữa người Việt rất thấp. Chỉ cần xem qua những cái-gọi-là “tranh luận” trên các diễn đàn báo chí (và nhất là các “chat room” hay blog), người ta có thể thấy đó không phải là tranh luận, mà là những cuộc đụng độ giũa các cá nhân tham gia tranh luận, những cuộc chửi bới, chẳng có lí luận của người tranh luận. Ngoài ra, đối với một số người tham gia bình luận về một câu chuyện nào đó là một cuộc dàn xếp, một sự đóng kịch, nhằm tung hỏa mù hoặc lên lớp, hoặc a dua theo đám đông. Đó là những kịch bản ngớ ngẩn đến tội nghiệp. Ngớ ngẩn là vì người xuất hiện chẳng nói được gì cho đầy đủ, mà cũng chẳng phân tích một vấn đề gì cho đến nơi đến chốn.
Thật vậy, rất nhiều trường hợp, những cuộc tranh luận giữa người Việt chỉ là những cuộc chửi lộn, mà trong đó người ta tha hồ vung vít, ném liệng vốn liếng chữ nghĩa qua lại một cách hỗn độn, mà chẳng cần để ý đến logic hay các nguyên tắc của tranh luận là gì. Hơn nữa, rất dễ dàng nhận thấy rằng trong các cuộc tranh luận đó người ta nhắm vào mục tiêu là nhân thân, cá nhân của người tranh luận chứ không nhắm vào quan điểm và lí lẽ của người đó. Thay vì tranh luận thẳng vào vấn đề, người ta tìm cách gắn cho đối phương một nhãn hiệu, và từ đó làm lu mờ đi quan điểm của họ. Trong hầu như những tranh luận, nhiều người cố tìm hay tạo cho mình một vị trí đạo cao đức trọng cả bằng cách gắn cho đối phương những danh từ và tính từ mang tính miệt thị, một thủ đoạn có khả năng làm cho một cuộc tranh luận trở nên một cuộc ẩu đã ngôn từ đinh tai nhức óc thay vì là một trao đổi khoa học.
Thực ra, đó là một hình thức ngụy biện, một lỗi lầm cơ bản nhưng nghiêm trọng trong tranh luận. Nói một cách đơn giản, ngụy biện là những nhầm lẫn trong lí luận và suy luận. Ngụy biện khác với logic. Logic, nói một cách ngắn gọn trong trường hợp này, là những qui ước quản lí tính nhất quán trong việc sử dụng ngôn ngữ. Giới triết học Tây phương đã bỏ khá nhiều công sức để phân biệt thế nào là logic và thế nào là ngụy biện. Aristotle có lẽ là một nhà logic học đầu tiên có công phát triển các qui tắc và hệ thống suy luận. Trong quá trình làm việc, ông phát hiện ra nhiều lỗi lầm mà sau này người ta quen gọi là những “ngụy biện.” Mặc dù Aristotle là một nhà nhà logic học đầu tiên có công liệt kê và phân loại những loại ngụy biện, thầy của ông (Plato) mới xứng đáng được vinh danh như là một nhà triết học đầu tiên đã có công sưu tầm những ví dụ về ngụy biện. Kể từ khi Plato và Aristotle, đã có khá nhiều nhà triết học và logic học như John Locke, John Stuart Mill, Jeremy Bentham, và Arthur Schopenhauer cũng có nhiều cống hiến quan trọng trong việc nghiên cứu về ngụy biện.
Điều đáng chú ý là những lỗi lầm về ngụy biện ở người Việt lại hay thấy trong giới có học. Chỉ cần điểm qua báo chí, websites, blog, v.v... chúng ta dễ dàng thấy rất nhiều cái-gọi-là "tranh luận" thật ra chỉ là ngụy biện. Tuy nhiên, nhiều người vẫn chưa biết đó là những ngụy biện, mà thậm chí còn hết lời khen ngợi kẻ ngụy biện là ... uyên bác! Điều này cho thấy trong những người Việt học cũng có người rất lười biếng suy nghĩ và chẳng phân biệt được thật và giả, không có khả năng nhận dạng được ngụy biện. Phải ghi nhận một điều là internet đã rất tuyệt vời, vì qua những "tranh luận" và chửi bới của những kẻ tham gia trên internet, chúng ta biết được bộ mặt xấu xí đằng sau những người mang nhãn mác "trí thức" hay "có học". Những kẻ này tương đối nguy hiểm, vì với cái nhãn mác "có học" đó, họ có cơ hội làm lũng đoạn xã hội và trở thành những con vi khuẩn làm nhiễm trùng nền học thuật nước nhà. Do đó, cần phải giúp họ nhận ra đâu là ngụy biện và đâu là logic.
Thực ra, nhận dạng ngụy biện không phải là một việc làm khó khăn. Nói chung chỉ với một lương năng bình dân, người ta có thể phân biệt một phát biểu mang tính ngụy biện với một phát biểu logic. Tuy nhiên, cũng có nhiều dạng thức ngụy biện mà vẻ bề ngoài hay mới nghe qua thì rất logic, nhưng thực chất là phi logic. Những loại ngụy biện núp dưới hình thức “khoa học” này không dễ nhận dạng nếu người đối thoại thiếu kiến thức về logic học hay thờ ơ với lý lẽ. Do đó, một điều quan trọng trong tranh luận là cần phải phát hiện và nhận dạng những hình thức ngụy biện, và quan trọng hơn, cần phải hiểu tại sao chúng sai. Có thể phân loại ngụy biện thành nhiều nhóm khác nhau liên quan đến việc đánh lạc vấn đề, lợi dụng cảm tính, thay đổi chủ đề, nhầm lẫn trong thuật qui nạp, lý luận nhập nhằng, phi logic, và sai phạm trù. Trong khuôn khổ giới hạn, người viết bài này không có tham vọng trình bày tất cả những loại ngụy biện một cách chi tiết (vì việc này đã được hệ thống hóa trong nhiều sách về logic học), mà chỉ muốn liệt kê ra những loại ngụy biện thường hay gặp trong báo chí và truyền thông, hầu giúp bạn đọc có thể phân biệt giữa chân và giả.
Liệt kê sau đây là một loạt những ngụy biện phổ biến hay thấy ở người Việt. Những ngụy biện này có thể phân thành 7 nhóm như sau:
• Đánh tráo chủ đề
• Lợi dụng cảm tính và đám đông
• Làm lạc hướng vấn đề
• Qui nạp sai
• Nhập nhằng đánh lận con đen
• Phi logic
• Các nhầm lẫn khác
Nhóm 1. Đánh tráo chủ đề
1. Công kích cá nhân (ad hominem). Đây là một loại ngụy biện phổ biến nhất, thấp kém nhất, nguy hiểm nhất, nhưng có “công hiệu” nhất, vì nó tấn công vào cá nhân của người tranh luận, và tìm cách trốn tránh luận điểm của cá nhân đó. Hình thức ngụy biện này thường xuất hiện dưới dạng: Ông A phát biểu về một vấn đề; ông B tấn công vào cá nhân ông A, và làm cho người ta nghi ngờ luận điểm của ông A. Tuy nhiên, có thể không có mối liên hệ nào giữa cá nhân và luận điểm của ông A.
Có hai hình thức thuộc loại ngụy biện này. Thứ nhất là dưới hình thức sỉ nhục, hay chửi rủa. Khi bất đồng ý kiến, người ngụy biện chỉ việc công kích vào cá nhân của người phát biểu. Chẳng hạn như “Ông nói là những người vô thần có đạo đức, vậy mà chính ông là người từng li dị với vợ con,” hay “Ông là người làm kinh tế, không biết gì về khoa học, mà nói chuyện khoa học”. Đây là một ngụy biện, bởi vì sự thật của phát biểu không tùy thuộc vào cá nhân của người phát biểu, mà là logic của lời phát biểu. Cũng nằm trong loại ngụy biện này là thói dùng một đặc điểm của một vật thể nào đó để ứng dụng cho một cá nhân hay một vật thể khác. Ví dụ: “Anh học của Tây có vài chữ mà đã quay lại chửi bới đồng nghiệp à? Anh là con công cháu cha, anh không hiểu gì về sự nghèo khổ của chúng tôi.”
2. Lợi dụng quyền lực (ad verecundiam). Đây là loại ngụy biện dùng những nhân vật nổi tiếng hay được nhiều người ái mộ để tìm sự ủng hộ cho luận điểm của mình. Chẳng hạn như “Isaac Newton là một thiên tài, và ông tin vào Thượng đế,” làm như ông Newton là người có thẩm quyền để chúng ta tin vào Thượng đế. Thẩm quyền không thuyết phục được ai; chỉ có sự thật, lí lẽ và logic mới quan trọng và có khả năng thuyết phục.
3. Lợi dụng nặc danh. Trong trường hợp này, người ngụy biện không nêu danh tính người có thẩm quyền, và vì không ai biết tên người có thẩm quyền nên không ai có thể kiểm chứng sự chính xác của lời phát biểu. Một loại ngụy biện khác có quan hệ với loại này là dùng lời đồn đại để làm cơ sở lập luận. Giới công an hay sử dụng ngụy biện này, ví dụ như “Một viên chức tình báo cho biết chính anh từng hoạt động cho địch.”
4. Lợi dụng tác phong. Loại ngụy biện này dùng tác phong hay cách làm việc hay một đặc tính nào đó của đối tượng để cố thuyết phục về tính hợp lí của phát biểu. Tiêu biểu cho loại ngụy biện này là những phát biểu như “Nixon thất cử vì ông ta thường hay ra mồ hôi trên trán,” hay “Tại sao anh không nghe theo lời khuyên của anh chàng ăn mặc bảnh bao đó?” Thực ra, “bảnh bao” và “mồ hôi trên trán” chẳng có dính dáng gì đến vấn đề đang bàn thảo.
5. Luận điệu cá trích. Loại ngụy biện này thường hay được ứng dụng khi một người nào đó đưa vào những phát biểu không dính dáng gì đến vấn đề đang tranh luận, nhằm mục đích đánh lạc hướng vấn đề. Ví dụ: “Anh có thể nói rằng tử hình là một hình thức không có hiệu quả trong việc chống lại tội phạm, nhưng còn nạn nhân của tội phạm thì sao? Gia đình của nạn nhân sẽ nghĩ gì khi họ thấy tên sát nhân người thân của họ bị giam giữ trong nhà tù bằng đồng tiền của chính họ. Họ có nên nuôi dưỡng những tên sát nhân như thế không?”
6. Luận điệu ngược ngạo. Bằng chứng luôn luôn là gánh nặng của người phát biểu. Do đó, tìm cách chuyển gánh nặng đó cho một người khác là một thủ đoạn của những người ngụy biện. Chẳng hạn như trong câu này “Anh nói rằng ăn nhiều mỡ không liên quan đến cholesterol, nhưng anh có thể chứng minh điều đó không?” Đáng lẽ người phát biểu phải chứng minh, nhưng công việc đó lại được chuyển cho người đối thoại!
Nhóm 2. Lợi dụng cảm tính và đám đông
7. Dựa vào bạo lực (ad baculum). Ngụy biện dựa vào bạo lực thực chất là một sự đe dọa, nhằm mục đích gây áp lực cho người đối thoại phải chấp nhận một kết luận nào đó. Loại ngụy biện này thưởng được giới chính khách dùng, và có thể tóm gọn bằng một câu “chân lí thuộc về kẻ mạnh”. Sự đe dọa không hẳn chỉ xuất phát từ người phát biểu, mà có thể từ một người khác. Ví dụ như “Những ai không tin vào chính sách của Nhà nước sẽ phải trả giá đắt”, hay “Được rồi, tôi đã biết số điện thoại của anh và biết anh đang ở đâu. À, tôi có nói cho anh biết là tôi mới mua một cây súng ngắn chưa nhỉ?”
8. Lợi dụng lòng thương hại (ad misericordiam). Đây là một loại ngụy biện dựa vào lòng trắc ẩn của người đối thoại để người đối thoại chấp nhận lí lẽ của mình. Ví dụ như “Anh ấy không có giết người bằng búa. Làm ơn đừng tuyên án anh ấy có tội, anh ấy đang trải qua một giai đoạn khủng hoảng tinh thần,” hay “Tôi hi vọng anh sẽ chấp nhận đề nghị này, chúng ta đã tiêu ra ba tháng nay để bàn rồi đấy.”
9. Lợi dụng hậu quả (ad consequentiam). Ngụy biện loại này thường được biểu hiện qua cách phát biểu “A hàm ý B, B là sự thật, do đó A là sự thật”. Ví dụ: “Nếu vũ trụ được một đấng chí tôn thượng đế tạo nên, chúng ta có thể thấy những hiện tượng được tổ chức một cách thứ tự. Và hiện tượng chung quanh chúng ta quả rất thứ tự, vậy đấng chí tôn thượng đế chính là người tạo nên vũ trụ,” hay “Anh phải tin vào Đảng Cộng hòa, chứ nếu không cuộc đời này sẽ chẳng có ý nghĩa” (hay là nói một cách ngược lại: cuộc sống này chẳng có ý nghĩa gì nếu không có Đảng cộng hòa!)
10. Lạm dụng chữ nghĩa. Đây là một loại ngụy biện dựa vào dùng những chữ mang cảm tính cao để gắn một giá trị đạo đức vào một đề nghị hay một câu phát biểu. Chẳng hạn như trong câu “Bất cứ một người có lương tri nào cũng phải đồng ý rằng về Việt Nam ăn Tết là làm lợi cho cộng sản,” chữ “lương tri” được cài vào nhằm cho người đối thoại phải nghiêng theo những người có lương tri.
11. Dựa vào quần chúng (ad numerum). Loại ngụy biện này tin rằng nếu có nhiều người ủng hộ một đề nghị nào đó, thì đề nghị đó phải đúng. Ví dụ như “Đại đa số người dân trong cộng đồng ủng hộ ông Minh, vậy phát biểu của ông Minh ắt phải đúng.”
Nhóm 3. Làm lạc hướng vấn đề
12. Lí lẽ chẻ đôi. Loại ngụy biện này thường phân định một vấn đề thành hai giá trị: trắng và đen, bạn và thù, có và không, v.v.. dù trong thực tế, có hơn hai lựa chọn. Chẳng hạn như “Hoặc là anh hợp tác với tôi hay là anh chống tôi, anh chọn hướng nào, yes hay là no?”
13. Lí lẽ ngờ nghệch (ad ignorantiam). Loại ngụy biện này, như tên gọi ám chỉ, xuất phát từ sự ngớ ngẩn. Một trong những cách nói thông thường nhất trong loại ngụy biện này mà giới ngụy biện hay dùng là nếu một điều gì đó chưa được chứng minh là sai (hay giả) thì điều đó là đúng (hay thật). Ví dụ: “Bởi vì các nhà khoa học chưa chứng minh dioxin có thể gây ra dị thai, do đó dioxin không thể gây ra dị thai,” hay kiểu lí luận của “nền kinh tế phát triển và xã hội ổn định mấy năm nay, không có lý do gì phải cần đến dân chủ”.
14. Lí luận lươn trạch. Loại ngụy biện này cho rằng nếu một sự kiện xảy ra, các sự kiện có hại khác sẽ xảy ra. Chẳng hạn như “Nếu chúng ta hợp pháp hóa cần sa, công chúng sẽ bắt đầu hút cần sa, và chúng ta cũng sẽ phải hợp pháp hóa á phiện. Rồi chúng ta sẽ là một quốc gia với những người ăn bám vào xã hội. Do đó, chúng ta không thể hợp pháp hóa á marijuana”. Hay một đoạn ví dụ khác:” Tiếc thay một cuộc cải cách về kinh tế, bình bị, tài chánh, xã hội, nông nghiệp như vậy, đang trên đường thành công rực rỡ: bị tan vỡ, bị huỷ bỏ chỉ vì tham vọng đánh Đại việt của Vương An Thạch. Mà đau đớn biết bao, khi người phá vỡ chỉ là một thiếu phụ Việt ở tuổi ba mươi. Giá như Thạch không chủ trương Nam xâm, chỉ cần mười năm nữa, toàn bộ xã hội Trung quốc thay đổi; rồi với cái đà đó, thì Trung quốc sẽ là nước hùng mạnh vô song, e rằng cứ muôn đời mặt trời vẫn nở phương Đông chứ không ngả về Tây như hồi thế kỉ 18 cho đến nay bao giờ.”
15. Mệnh đề rời rạc. Đây là loại ngụy biện dùng hai (hay nhiều hơn hai) mệnh đề chẳng dính dáng gì với nhau để làm thành một phát biểu hay kết luận. Ví dụ: “Anh ủng hộ tự do dân chủ và quyền mang vũ khí hay không?” hay “Anh đã ngưng làm ăn trái phép chưa?” Câu hỏi sau thực ra hỏi hai vấn đề “Anh từng làm ăn trái phép?” và “Anh đã ngừng hoạt động hay chưa?”
16. Đơn giản hóa. Đây là một loại ngụy biện mà người phát biểu cố tình biến một quan niệm trừu tượng thành một điều cụ thể để bắt lấy thế thượng phong trong đối thoại (nhưng là ngụy biện). Ví dụ: “Tôi để ý thấy anh mô tả ông ta là một người quỉ quyệt. Vậy tôi hỏi anh cái “quỉ quyệt” đó nó nằm ở đâu trong bộ não? Anh không chỉ ra được cho tôi; do đó, tôi có thể nói cái quỉ quyệt không có thực.”
Nhóm 4. Qui nạp sai
17. Khái quát hóa vội vã. Loại ngụy biện này cũng khá phổ biến. Nó dùng một ví dụ hay trường hợp nhỏ và từ đó khái quát hóa cho một cộng đồng. Chẳng hạn như “Ông ấy là một tay đạo đức giả. Do đó, các bạn bè của ông ấy cũng giả dối.”
18. Khái quát hóa không đúng chỗ. Đây là loại ngụy biện mà người sử dụng chúng thường áp dụng một qui luật chung cho một tình huống hay một cá nhân. Chẳng hạn như “Người cộng sản là vô thần. Anh là người theo chủ nghĩa cộng sản, vậy anh chắc chắn là một người vô thần.”
19. Kéo dài tính tương đồng. Trong loại ngụy biện này, người dùng nó đề nghị một điều lệ chung chung, rồi áp dụng nó cho mọi trường hợp và cá nhân. Ví dụ: “Tôi tin rằng chống luật pháp bằng cách phạm luật pháp là một điều sai trái”, hay “Nhưng quan điểm đó ghê tởm lắm, vì nó ám chỉ rằng anh sẽ không ủng hộ tôi,” hay “Anh muốn nói rằng luật về mật mã cũng có tầm quan trọng tương đương với phong trào giải phóng sao? Sao anh dám nói thế?”
20. Lí lẽ quanh co. Loại ngụy biện này thường luẩn quẩn trong vài giả định và kết luận. Chẳng hạn như “Những người đồng tính luyến ái nhất định không thể nắm chính quyền. Do đó, phải tống khứ những viên chức chính phủ đồng tính luyến ái. Vì thế, những người đồng tính luyến ái sẽ làm mọi cách để dấu diếm hành tung của họ, và họ có nguy cơ bị tống tiền. Do vậy, những người đồng tính luyến ái không được giữa chức vụ gì trong chính phủ.” Tức là trong một lí giải như thế, cả hai giả thuyết và kết luận đều giống nhau.
21. Đảo ngược điều kiện. Loại ngụy biện này thường được biểu hiện qua hình thức “Nếu A xảy ra thì B sẽ xảy ra, do đó, nếu B xảy ra thì A sẽ xảy ra.” Ví dụ: “Nếu tiêu chuẩn giáo dục bị hạ thấp, chất lượng tranh luận sẽ bị tồi đi. Do đó, nếu chúng ta thấy chất lượng tranh luận suy đồi trong những năm sắp đến, thì điều đó cho thấy tiêu chuẩn giáo dục của ta bị xuống cấp.”
22. Lợi dụng rủi ro. Ngụy biện này thường dùng một qui luật chung và áp dụng nó cho một trường hợp cá biệt. Ví dụ: “Luật giao thông không cho anh chạy quá 50 km/h. Cho dù cha anh sắp chết anh cũng không được chạy quá tốc độ đó.”
23. Lợi dụng trường hợp cá biệt. Ngụy biện này thường dùng một trường hợp cá biệt để đem ra ứng dụng cho một đám đông. Ví dụ: “Chúng ta cho phép bệnh nhân sắp chết dùng á phiện, chúng ta nên cho phép mọi người dùng á phiện.”
24. Kết luận lạc đề. Loại ngụy biện này thường xuất hiện khi một kết luận chẳng dính dáng gì đến lí lẽ mà người biện luận trình bày. Một ví dụ tiêu biểu cho trường hợp ngụy biện này là: “Độ nhiễm arsenic trong nước ở Việt Nam chưa cao và còn trong mức độ cho phép. Dữ kiện của Bangladesh cho thấy tình trạng nhiễm arsenic ở Việt Nam rất trầm trọng.”
25. Ngụy biện rơm. Loại ngụy biện này cố tình xuyên tạc, bóp méo quan điểm hay phát biểu của người khác, để làm luận điểm tấn công. Đây là một ngụy biện, vì nó không đương đầu với cái lí lẽ đang bàn. Chẳng hạn như: “Chúng ta nên ủng hộ chế độ cưỡng bách quân dịch. Người ta không thích tòng quân vì họ không muốn cuộc sống bị đảo lộn. Nhưng họ cần nhận thức rằng có nhiều điều quan trọng hơn tiện nghi trong cuộc sống.”
Nhóm 5. Nguyên nhân giả tạo
26. “Post hoc”. Loại ngụy biện này phát biểu rằng hai sự kiện xảy ra, một trước và một sau, có quan hệ với nhau như nguyên nhân và hậu quả. Ví dụ: “Liên Xô sụp đổ sau khi nhà nước theo chủ nghĩa vô thần. Do đó, chúng ta phải từ bỏ chủ nghĩa vô thần để khỏi bị suy sụp.”
27. Ảnh hưởng liên đới. Một sự kiện được cho là có ảnh hưởng đến một sự kiện khác, nhưng thực chất thì cả hai sự kiện đều có cùng một nguyên nhân. Đây cũng chính là một trường hợp ngụy biện dưới dạng “post hoc”. Ví dụ: “Chúng ta đang chứng kiến một tình trạng thất nghiệp rất cao, vì do thiếu nhu cầu của người tiêu thụ.” (Nhưng có thể cả hai sự kiện có nguyên nhân từ tiền lời quá cao.)
28. Ảnh hưởng không đáng kể. Đây là một loại ngụy biện mang tính phóng đại từ một ảnh hưởng rất nhỏ. Chẳng hạn như “Hút thuốc gây ra ô nhiễm môi trường ở Sydney” là một phát biểu đúng, nhưng ảnh hưởng của thuốc lá đến môi trường rất khiêm tốn khi so với ảnh hưởng của khói xe và các hãng xưởng.
29. Ảnh hưởng ngược chiều. Mối quan hệ giữa nguyên nhân và hậu quả bị đảo ngược chiều để tìm đến một kết luận mang tính ngụy biện. Ví dụ: “Ung thư gây ra thói quen hút thuốc lá”.
30. Nguyên nhân phức tạp. Một sự kiện xảy ra có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng người ngụy biện có thể đơn giản hóa thành một liên hệ đơn giản. Chẳng hạn như “Tai nạn xe cộ là do đường xá xấu” có thể đúng, nhưng tai nạn cũng có thể do người lái xe ẩu trong một điều kiện xấu.
31. Nguyên nhân sai (Non causa pro causa). Loại ngụy biện này xảy ra khi một điều nào đó được cho là nguyên nhân của một sự kiện, nhưng nó chưa thực sự được chứng minh là nguyên nhân. Ví dụ: “Tôi uống một viên aspirin và cầu nguyện thượng đế, và tôi không còn bị nhức đầu. Như vậy thượng đế đã chữa trị tôi khỏi nhức đầu.”
Nhóm 6. Phi logic (non sequitur) và nhần lẫn trong tam đoạn luận
32. Phi logic. Ngụy biện phi logic thường xảy ra trong trường hợp một lí lẽ mà kết luận được rút ra từ những tiêu đề không dính dáng gì với nhau. Chẳng hạn như “Người Ai Cập đã từng làm nhiều khai quật để xây dựng những kim tự tháp, họ chắc chắn phải rất thạo về cổ sinh vật học.”
33. Loại bỏ tiền đề. Ngụy biện loại này thường xảy ra dưới hình thức “nếu A thì B, không phải A thì không phải B.” Ví dụ: “Nếu tôi ở Sydney thì tôi đang ở New South Wales. Tôi hiện không ở Sydney, do đó, tôi không ở New South Wales”.
34. Nhét chữ vào miệng người khác. Đây là một loại ngụy biện bằng cách dùng kĩ thuật phỏng vấn. Một trường hợp cổ điển là “Ông đã ngưng đánh vợ chưa?” Tức là một câu hỏi với một giả định rằng người được hỏi từng hành hung vợ. Đây là một mẹo mà giới luật sư thường hay dùng trong thẩm vấn. “Ông dấu tiền ăn cắp đó ở đâu?” Giới chính khách cũng thích mẹo này, đại khái như “Bao giờ thì nhóm EU này sẽ không còn xâm phạm vào công việc của chúng ta?”
35. Ngụy biện tứ ngữ. (Một tiêu chuẩn của tam đoạn luận gồm có 3 chữ). Ví dụ như trong câu phát biểu “Tất cả chó là thú vật, và tất cả mèo là loài động vật có vú, do đó tất cả chó là loài động vật có vú,” có bốn chữ: chó, mèo, động vật, và động vật có vú.
36. Đứt đoạn. Hai sự vật riêng biệt được xem là có liên hệ nhau nếu chúng có chung đặc tính. Người ngụy biện lợi dụng chữ giữa của một phát biểu để đưa đến một kết luận sai. Chẳng hạn như trong câu “Tất cả người Nga là nhà cách mạng, và tất cả những người theo chủ nghĩa vô chính phủ cũng là nhà cách mạng, do đó, tất cả những người theo chủ nghĩa vô chính phủ là người Nga,” chữ chính giữa là “nhà cách mạng”. Nhưng kết luận này sai, vì dù những người theo chủ nghĩa vô chính phủ và người Nga là những người cách mạng, nhưng họ có thể là hai nhóm cách mạng khác nhau.
Nhóm 7. Các nhầm lẫn khác
37. Dẫn chứng bằng giai thoại. Một trong những ngụy biện phổ biến nhất và đơn giản nhất là dựa vào những câu chuyện có tính vụn vặt, hay giai thoại. Chẳng hạn như “Có hàng khối bằng chứng cho thấy thượng đế hiện hữu và vẫn ban phép mầu hàng ngày. Mới tuần rồi đây, tôi có đọc được một câu chuyện về một cô gái sắp chết vì ung thư, cả gia đình cô đi cầu nguyện trong nhà thờ, và chỉ vài ngày sau cô hết bệnh.” Dùng kinh nghiệm cá nhân để minh họa cho một luận điểm là một điều hoàn toàn hợp lí, nhưng dùng những giai thoại như thế sẽ chẳng chứng minh gì. Một anh bạn có thể cho rằng anh từng gặp Elvis ở một siêu thị nào đó, nhưng những người chưa gặp Elvis bao giờ thì cần nhiều bằng chứng xác thực hơn.
38. Lợi dụng cổ tích. Đây là một loại ngụy biện cho rằng những gì đúng hay tốt chỉ đơn giản vì chúng là cổ xưa, và những người theo cách ngụy biện này thường nói “hồi nào đến giờ ai cũng vậy.” Chẳng hạn như “Hàng trăm năm nay, Úc chịu dưới sự cai trị của Hoàng gia Anh, và là một nước thịnh vượng. Một thể chế tồn tại lâu dài như thế ắt phải là một thể chế ưu việt.”
39. Dựa vào cái mới (ad novitatem). Ngược lại với loại ngụy biện dựa vào cái cũ, ngụy biện dựa vào cái mới cho rằng một điều gì đó tốt hơn và đúng hơn đơn giản chỉ vì nó mới hơn cái khác. “Windows 2000 phải tốt hơn Windows 95, Windows 2000 mới được thiết kế lại năm ngoái.”
40. Lí lẽ của đồng tiền. Loại ngụy biện này thường dựa vào một niềm tin duy nhất rằng đồng tiền là một tiêu chuẩn của sự đúng đắn. Những người có nhiều tiến có khả năng đúng hơn những người ít tiền. Chẳng hạn như “Nhu liệu của hãng Microsoft đương nhiên là tốt hơn; nếu không thì làm sao Bill Gates có thể trở nên tỉ phú như thế”.
41. Dựa vào cái nghèo. Ngược lại với ngụy biện dựa vào sự giàu có, có một loại ngụy biện khác dựa vào sự nghèo khổ. Chẳng hạn như “Các vị sư có khả năng hiểu thấu được ý nghĩa của cuộc sống, bởi vì họ từ bỏ mọi xa hoa của cuộc sống.”
42. Điệp khúc (ad nauseam). Loại ngụy biện này cho rằng một lí lẽ càng được lặp đi lặp lại nhiều chừng nào thì nó sẽ được người ta chấp nhận là đúng. Do đó, người ngụy biện thường chỉ lặp đi lặp lại những phát biểu, bất kể đúng sai ra sao, cho đến khi người đối thoại mệt mỏi không còn muốn nghe nữa, như “Đảng lãnh đạo, nhân dân làm chủ, nhà nước quản lí”.
43. Lạm dụng thiên nhiên. Đây là một ngụy biện rất thông thường trong giới chính trị gia, mà trong đó họ tìm cái tương đồng giữa một kết luận nào đó và một khía cạnh của thế giới tự nhiên, rồi từ đó phát biểu rằng kết luận đó là không thể tránh khỏi. Chẳng hạn như “Đặc điểm của thế giới tự nhiên là cạnh tranh; động vật đấu tranh chống nhau để làm chủ tài nguyên thiên nhiên. Chủ nghĩa tư bản, một hình thức cạnh tranh để làm chủ tư liệu, chỉ đơn giản là một phần của con người sống trong thế giới tự nhiên. Đó cũng là cách mà thế giới tự nhiên vận hành.”
Một hình thức khác của lạm dụng thiên nhiên là lí luận cho rằng bởi vì con người là sản phẩm của thế giới tự nhiên, chúng ta phải bắt chước hành động theo những gì chúng ta thấy trong thế giới tự nhiên, và làm khác đi là “phi tự nhiên”. Ví dụ: “Đồng tính luyến ái dĩ nhiên là không tự nhiên.”
44. Ngụy biện “anh cũng vậy”. Đây là một trong những ngụy biện rất phổ biến. Nó dựa vào lí lẽ rằng một hành động có thể chấp nhận được bởi vì người đối nghịch đã làm. Chẳng hạn như “Anh là một người lừa dối.” “Rồi sao? Anh cũng là một tay lừa dối vậy.”
45. Lạm dụng thống kê. Thống kê thường được giới ngụy biện sử dụng tối đa, vì theo họ thống kê có thể dùng để “chứng minh” bất cứ điều gì. Người ta có thể vặn vẹo hai con số 1 và 3 điểm để sản xuất những phát biểu như “khác nhau 2 điểm”, “cao gấp 3 lần”, hay “tăng 200%”; người ta có thể dựa vào ý kiến đồng tình của 4 người trong 5 người để cho là “80% người được thăm dò”, hay thậm chí “đa số cộng đồng” đồng ý với một luận điểm nào đó. Tức là những khái quát hoá một cách vội vã, hay dựa vào một mẫu số cực kỳ thấp, thấp đến độ nó không có nghĩa lí gì. Thực ra, thống kê không chứng minh điều gì cả. Thống kê chỉ là một phương tiện hay thuật toán dùng để loại bỏ những trường hợp khả dĩ hay không khả dĩ. Vì có quá nhiều ngụy biện thống kê, nên vấn đề này sẽ được bàn tiếp trong một dịp khác.
Nhận xét
Có thể nói những loại ngụy biện trên đây có những đặc điểm chung là (a) phát biểu không dựa vào lí lẽ logic; (b) các định đề không vững để đi đến một kết luận; và (c) đưa ra giả định không đúng. Ngụy biện, do đó, nói cho cùng, là một sản phẩm của sự lười biếng suy nghĩ. Và hầu như trong chúng ta, ai cũng có ít nhất là một lần lười suy nghĩ. Do đó, nếu điểm qua những loại ngụy biện trên đây, chúng ta tự cảm nhận rằng trong quá khứ mình chắc cũng có lần phạm vào lỗi lầm của ngụy biện. Điều này có thể đúng, và không nên lấy làm ngạc nhiên, vì các nhà thông thái, và ngay cả giới có huấn luyện về logic học cũng đôi khi, vì cố ý hay vô tình, ngụy biện. Giới chính trị gia và truyền thông là những người cực kì nổi tiếng về ngụy biện.
Nhưng tại sao những ngụy biện vẫn còn có mặt trên báo chí? Theo tôi, bởi vì chúng vẫn có khách hàng. Vẫn có người, dù ít hay nhiều, tin tưởng vào ngụy biện, vì nó thuận nhĩ, trơn tru, và nhất là không thách thức. Sờ một hòn đá trơn tru đem lại cho chúng ta một cảm giác khoan khoái dễ chịu hơn là sờ một hòn đá lởm chởm, hay ngồi trên một cái ghế ghồ ghề. Người ta thích sự trơn tru, bởi vì trơn tru là dấu hiệu của sự khoan khoái, dễ chịu, là cái khoảng thời gian giải lao, không cần sự thách thức.
Có lẽ, ở một khía cạnh nào đó, điều này cũng không đến nỗi tệ, bởi vì những ngụy biện phản ánh sự thành công [hay có người nói sự phong phú] của ngôn ngữ trong việc tách rời giữa những gì thô thiển, gồ ghề với những gì hoàn thiện, mĩ miều. Nhưng sự trơn tru của các vật thể và ngôn ngữ ngày nay đem lại cho chúng ta một cảm giác giả tạo về thế giới thực của các vật thể. Những kì kẹt xe trên đường xá mới để lộ trái tim phức tạp của một thành phố. Tương tự, một sự cố của internet sẽ nhắc nhở chúng ta về tình trạng hỗn mang và phức tạp của hệ thống thông tin điện tử. Sự hỗn mang và phức tạp là thực. Trơn tru, tròn trĩnh có thể là giả tạo. Những câu văn ngụy biện có thể chỉ là những lời phát biểu lém lỉnh thay vì lịch thiệp, hàm chứa mánh khóe thay vì thân thiện. Có thể nói, ngụy biện là những lối sáo ngữ liến thoắng nhằm vào mục đích lôi cuốn người nghe/đọc, thay vì cung cấp cho họ một sự thực.
Bởi vì ngụy biện là những lí lẽ mà bề ngoài có vẻ logic, nên chúng có khả năng thuyết phục những người không chịu khó suy nghĩ, nhất là những người còn mang nặng cảm tính. Điều này giải thích tại sao nhiều người tiếp nhận một cách thụ động quá nhiều những điều quái gở về thế giới chung quanh, kể cả những niềm tin tôn giáo, những mê tín dị đoan, những triết lí quái đảng, những thông tin sai lạc, v.v.. Cái tác hại của việc tiếp nhận thụ động này là nó làm cho người ta trở nên nô lệ với cảm tính, và dễ dàng trở thành những tín đồ cuồng tín của những người “lãnh đạo” chính trị hay tôn giáo.
Để không trở thành những nô lệ, cần phải suy nghĩ nghiêm túc. Suy nghĩ nghiêm túc là một quá trình hoạt động tri thức nhằm ý niệm hóa, ứng dụng, phân tích, tổng hợp, và đánh giá những thông tin được thu thập từ quan sát, kinh nghiệm, phản ánh, lí luận, hay liên lạc, như là một niềm tin cho hành động. Cần phải dựa vào những giá trị tri thức với những đặc điểm như trong sáng, chính xác, nhất quán, có liên hệ, bằng chứng tốt, lí lẽ hợp lí, có chiều sâu, và công bằng. Tức là, trước một câu phát biểu hay một đề nghị, cần phải thẩm định lại kết cấu và nguyên tố của phát biểu hay đề nghị đó. Những kết cấu và nguyên tố này là: mục đích, vấn đề, giả định, quan niệm, bối cảnh, kết luận, ngụ ý, hậu quả, phạm vi tham khảo, và quan điểm khác.
Người Việt chúng ta thường rất tự hào về những đối thoại [mà chúng ta cho là “thông minh”] giữa Trạng Quỳnh và Chúa Trịnh ngày xưa. Nhưng nói một cách công bằng và theo tiêu chuẩn của lí luận logic, thì những trao đổi của Trạng Quỳnh hay tương tự chỉ là những ngụy biện ở trình độ thô sơ nhất. Nhưng có điều đáng buồn là những đối thoại kiểu Trạng Quỳnh, mà trong đó sự hơn thua nhau từng câu nói, bắt bẽ nhau từng chữ, vặn vẹo ý nghĩa của từng câu văn, v.v… lại đi vào sử sách, như thể để làm gương cho thế hệ sau này. Mà làm gương thật. Cho đến ngày nay, có người vẫn còn cho đó là một biểu tượng của sự thâm thúy, thông minh của dân tộc, là phản ánh sự phong phú của ngôn ngữ Việt, và đem ra ứng dụng trong tranh luận.
Theo dõi báo chí, chúng ta thấy những hình thức tấn công cá nhân (thay vì tấn công vào luận điểm), xuyên tạc ý tưởng, chụp mũ, suy luận theo cảm tính, mỉa mai, đơn giản hóa vấn đề, v.v… xuất hiện hầu như hàng ngày, có khi hàng giờ. Vì những tần số của những loại ngụy biện xuất hiện quá nhiều như thế, nó thành một sự rập khuôn. Theo thời gian, rập khuôn trở thành “truyền thống”. Hậu quả của cái truyền thống này là những ai ra ngoài cái khuôn sáo của ngụy biện đều có thể bị xem là phi chính thống, dẫn đến một lối suy nghĩ và phán xét kì quặc kiểu “anh/chị không thuộc nhóm của tôi, vậy thì anh/chị thuộc nhóm bên kia,” “anh chê ‘quốc gia’, vậy anh phải là cộng sản,” “anh khen Việt Nam, vậy anh là cộng sản,” “giọng nói anh ‘Bắc kỳ 75’, vậy anh là cộng sản,” hay “Nhà nước cho anh ra ngoài này trình diễn, chắc anh là cộng sản đi tuyên truyền”… Anh ở phía này, tôi bên kia. Nói tóm lại, đó là một lối phân định theo hai giá trị: xấu và tốt, đen và trắng, hay địch và ta một cách cứng nhắc. Cách phân định này thể hiện một sự nghèo nàn về trí tuệ, hay lười biếng suy nghĩ. Chỉ cần đặt vấn đề ngược lại một chút, hay phát triển vấn đề xa hơn một chút, ai cũng có thể thấy lối phân chia có/không này không thể đem đến một đáp số cho một vấn đề nào cả.
Trong cái sự thực phức tạp, mờ mờ ảo ảo của vấn đề, có cái đẹp riêng. Không phải cái đẹp trơn tru, tròn trĩnh, nhưng là cái đẹp khắt khe của sự thật. Tương tự, một lời phát biểu nghịch lí có cái đẹp của nó, vì nó có thể đánh thức chúng ta về một thế giới phức tạp, một thế giới không nằm gọn trong đúng/sai, tốt/xấu, bạn/thù. Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên vượt qua chính mình bằng cách cho các tế bào trí tuệ có cơ hội làm việc.
Nguồn: Nguyễn Văn Tuấn
Chuyện vui Záo dục
CHUYỆN ZUI VỀ ZÁO ZỤC
Hồ Như Hiển
1. Lớp học đang yên lặng, chăm chú như nuốt từng lời giảng của thầy. Cô nhân viên văn phòng nhà trường bước vào.
- Xin phép thầy cho tôi ít phút để tôi đọc thông đạt của nhà trường đến các em học sinh.
- Vâng, mời cô.
- Để chuẩn bị đón đoàn thanh tra của Bộ về làm việc với trường ta, nhà trường quyết định như sau:
1/ Từ mai, khối 11 và 12 học chính khoá buổi sáng, khối 10 học chính khoá buổi chiều thay cho chế độ học toàn trường vào buổi sáng, để nhà trường lấy lại một số phòng học làm phòng thí nghiệm, thực hành. Lớp trưởng có trách nhiệm chép thời khoá biểu cho lớp.
2/ Vì một số phòng học phải lấy lại làm phòng thí nghiệm, thực hành để Bộ về kiểm tra nên từ mai, một số lớp phải thay đổi phòng học. Sơ đồ lớp dán ở bảng tin trường, các em xem và thực hiện.
3/ Hiện nay đã có lịch lao động, vệ sinh quang cảnh trường. Lớp trưởng xem ở bảng tin trường và phổ biến cho lớp.
4/ Ngay sau buổi học này, tất cả các lớp ở lại làm vệ sinh lớp học. Khăn lau cửa, giấy ráp đánh bàn ghế, chổi cán dài quét mạng nhện nhà trường đã chuẩn bị. Các lớp nhận dụng cụ vệ sinh tại nhà kho của trường.
5/ Hàng ngày các em đã có ý thức rồi, trong những ngày đoàn làm việc của Bộ về trường các em càng phải có ý thức hơn nữa để Bộ thấy được nề nếp, truyền thống của trường ta. Lớp nào, học sinh nào vi phạm các quy định của của trường trong thời điểm này sẽ bị xử lí nghiêm khắc, nặng hơn mức thông thường.
6/ Hết tuần sau, các lớp trở về lịch học, phòng học như ở thời điểm trước khi Bộ về trường.
Hiệu trưởng
Sau khi đoàn của Bộ rời trường, giáo viên và học sinh truyền tai nhau mấy câu thơ phong cách Bút Tre:
Bộ về làm lộn cả trường
Bộ đi mọi việc bình thường như cu (như cũ)
2. Từ ngày đạt danh hiệu "Trường chuẩn quốc gia", trường nọ có thêm cái khoản xà phòng thơm tiệt trùng để thầy cô giáo rửa tay sau mỗi tiết dạy.
Thầy cô phấn khởi hẳn. Sau mỗi tiếng trống ra chơi, bồn rửa tay của thầy cô nhộn nhịp. Tiếng cười đùa vang cả một góc phòng Hội đồng.
- Này, nhờ có cái danh hiệu "Trường chuẩn quốc gia", tay chúng mình mới được sạch sẽ đấy nhỉ!
- Chứ không à! Ai ngờ cái nghề dạy học cũng mất vệ sinh ghê nhỉ.
- Ừ. Mà thầy có biết, ở trường mình, ai là người có danh hiệu "Đôi tay sạch, viên phấn vàng" không?
- Chịu. Mà bình chọn từ bao giờ?
- Cậu chẳng cập nhật thông tin gì cả. Thầy hiệu trưởng chứ ai. Đã cầm phấn là có độc hại rồi. Thế nên mới sinh ra cái xà bông tiệt trùng cho chúng mình rửa tay. Nhưng dù rửa kĩ đến đâu cũng không thể vô trùng 100% được. Chỉ có bàn tay của Hiệu trưởng là sạch nhất. Từ ngày lên chức, ông ấy có cầm phấn đâu.
- Ừ nhỉ. Mà hình như theo Thông tư quy định về chế độ làm việc của giáo viên phổ thông, mỗi tuần hiệu trưởng phải dạy 2 tiết để nắm bắt tình hình giáo dục, không quan liêu...
- Thầy ngây thơ bỏ mẹ. Việt Nam ta nó thế mà. Nhưng mà vẫn nhận tiền phụ cấp đứng lớp đấy! He he!
3. Vừa dựng chân chống xe máy, thấy điện thoại bàn reo ầm ĩ.
- Alô, xin lỗi ai đấy ạ?
- Cháu chào cậu.
- À, cu Ếch Ộp của cậu đấy à!
- Cậu ơi, cậu dặn ông ngoại ngày mai cháu sang chơi với ông cả ngày... - Giọng nó hồ hởi.
- Ừ, nhưng mọi tuần cậu thấy cháu đều phải đi học thứ 7 cơ mà?
- Mai cháu được nghỉ cậu ạ, thích quá!
- Sao cháu lại được nghỉ?
- Cháu thấy cô giáo cháu bảo, mai cô được kết nạp đảng cậu ạ. Mà "kết nạp đảng" là gì hở cậu?
- À, thiêng liêng lắm đấy cháu ạ... cháu cứ cố gắng ngoan ngoãn,vâng lời ... đi đã, sau này cháu sẽ biết.
- Vâng. Thích quá. Lâu lắm rồi cháu mới được chơi với ông. Cháu phải cám ơn đảng cậu nhỉ. Cậu chẳng bảo cháu, ai mang lại cho mình niềm vui thì phải cảm ơn người đó. Vui quá. Thích quá cậu ạ!
- Ừ, thôi nhé, lát cậu dặn ông. Mai hai ông cháu có ngày hội đấy cu Ếch Ộp nhỉ!
- Vâng. Cháu chào cậu.
Hồ Như Hiển
1. Lớp học đang yên lặng, chăm chú như nuốt từng lời giảng của thầy. Cô nhân viên văn phòng nhà trường bước vào.
- Xin phép thầy cho tôi ít phút để tôi đọc thông đạt của nhà trường đến các em học sinh.
- Vâng, mời cô.
- Để chuẩn bị đón đoàn thanh tra của Bộ về làm việc với trường ta, nhà trường quyết định như sau:
1/ Từ mai, khối 11 và 12 học chính khoá buổi sáng, khối 10 học chính khoá buổi chiều thay cho chế độ học toàn trường vào buổi sáng, để nhà trường lấy lại một số phòng học làm phòng thí nghiệm, thực hành. Lớp trưởng có trách nhiệm chép thời khoá biểu cho lớp.
2/ Vì một số phòng học phải lấy lại làm phòng thí nghiệm, thực hành để Bộ về kiểm tra nên từ mai, một số lớp phải thay đổi phòng học. Sơ đồ lớp dán ở bảng tin trường, các em xem và thực hiện.
3/ Hiện nay đã có lịch lao động, vệ sinh quang cảnh trường. Lớp trưởng xem ở bảng tin trường và phổ biến cho lớp.
4/ Ngay sau buổi học này, tất cả các lớp ở lại làm vệ sinh lớp học. Khăn lau cửa, giấy ráp đánh bàn ghế, chổi cán dài quét mạng nhện nhà trường đã chuẩn bị. Các lớp nhận dụng cụ vệ sinh tại nhà kho của trường.
5/ Hàng ngày các em đã có ý thức rồi, trong những ngày đoàn làm việc của Bộ về trường các em càng phải có ý thức hơn nữa để Bộ thấy được nề nếp, truyền thống của trường ta. Lớp nào, học sinh nào vi phạm các quy định của của trường trong thời điểm này sẽ bị xử lí nghiêm khắc, nặng hơn mức thông thường.
6/ Hết tuần sau, các lớp trở về lịch học, phòng học như ở thời điểm trước khi Bộ về trường.
Hiệu trưởng
Sau khi đoàn của Bộ rời trường, giáo viên và học sinh truyền tai nhau mấy câu thơ phong cách Bút Tre:
Bộ về làm lộn cả trường
Bộ đi mọi việc bình thường như cu (như cũ)
2. Từ ngày đạt danh hiệu "Trường chuẩn quốc gia", trường nọ có thêm cái khoản xà phòng thơm tiệt trùng để thầy cô giáo rửa tay sau mỗi tiết dạy.
Thầy cô phấn khởi hẳn. Sau mỗi tiếng trống ra chơi, bồn rửa tay của thầy cô nhộn nhịp. Tiếng cười đùa vang cả một góc phòng Hội đồng.
- Này, nhờ có cái danh hiệu "Trường chuẩn quốc gia", tay chúng mình mới được sạch sẽ đấy nhỉ!
- Chứ không à! Ai ngờ cái nghề dạy học cũng mất vệ sinh ghê nhỉ.
- Ừ. Mà thầy có biết, ở trường mình, ai là người có danh hiệu "Đôi tay sạch, viên phấn vàng" không?
- Chịu. Mà bình chọn từ bao giờ?
- Cậu chẳng cập nhật thông tin gì cả. Thầy hiệu trưởng chứ ai. Đã cầm phấn là có độc hại rồi. Thế nên mới sinh ra cái xà bông tiệt trùng cho chúng mình rửa tay. Nhưng dù rửa kĩ đến đâu cũng không thể vô trùng 100% được. Chỉ có bàn tay của Hiệu trưởng là sạch nhất. Từ ngày lên chức, ông ấy có cầm phấn đâu.
- Ừ nhỉ. Mà hình như theo Thông tư quy định về chế độ làm việc của giáo viên phổ thông, mỗi tuần hiệu trưởng phải dạy 2 tiết để nắm bắt tình hình giáo dục, không quan liêu...
- Thầy ngây thơ bỏ mẹ. Việt Nam ta nó thế mà. Nhưng mà vẫn nhận tiền phụ cấp đứng lớp đấy! He he!
3. Vừa dựng chân chống xe máy, thấy điện thoại bàn reo ầm ĩ.
- Alô, xin lỗi ai đấy ạ?
- Cháu chào cậu.
- À, cu Ếch Ộp của cậu đấy à!
- Cậu ơi, cậu dặn ông ngoại ngày mai cháu sang chơi với ông cả ngày... - Giọng nó hồ hởi.
- Ừ, nhưng mọi tuần cậu thấy cháu đều phải đi học thứ 7 cơ mà?
- Mai cháu được nghỉ cậu ạ, thích quá!
- Sao cháu lại được nghỉ?
- Cháu thấy cô giáo cháu bảo, mai cô được kết nạp đảng cậu ạ. Mà "kết nạp đảng" là gì hở cậu?
- À, thiêng liêng lắm đấy cháu ạ... cháu cứ cố gắng ngoan ngoãn,vâng lời ... đi đã, sau này cháu sẽ biết.
- Vâng. Thích quá. Lâu lắm rồi cháu mới được chơi với ông. Cháu phải cám ơn đảng cậu nhỉ. Cậu chẳng bảo cháu, ai mang lại cho mình niềm vui thì phải cảm ơn người đó. Vui quá. Thích quá cậu ạ!
- Ừ, thôi nhé, lát cậu dặn ông. Mai hai ông cháu có ngày hội đấy cu Ếch Ộp nhỉ!
- Vâng. Cháu chào cậu.
Người Mĩ dạy trẻ mẫu giáo
Post lại từ http://honhuhien.blogspot.com/2011/07/nguoi-mi-day-tre-mau-giao.html
Trong các trường mẫu giáo ở Mỹ, mỗi khi có một bạn nhỏ hắt xì, sẽ phải nói với những người bạn xung quanh của em rằng: “Xin lỗi!”, ngược lại, những người bạn của em sẽ nói: “Chúc phúc cho cậu!”. Điều này đã trở thành một hành vi tự giác của trẻ.
Một nhà khoa học đoạt giải Nobel khi được hỏi, ở đâu ông học được những kiến thức khiến ông trở nên vĩ đại như vậy, đã trả lời rằng: Nơi tôi học được nhiều nhất đó là vườn trẻ, vì rằng, ở đó người ta dạy tôi cách biết tuân thủ các quy định, biết nói xin lỗi khi mình sai...
Có lẽ sẽ là thừa khi chúng ta nhắc lại ở đây những lý luận nhằm chứng minh vai trò rất quan trọng của giáo dục trẻ em ở lứa tuổi mẫu giáo đối với quá trình phát triển nhân cách của trẻ. Tuy nhiên, câu trả lời sẽ trở nên thú vị, khi chúng ta tìm hiểu việc giáo dục trẻ em độ tuổi mẫu giáo ở Mỹ, nơi nền giáo dục được coi là hiện đại và tiên tiến bậc nhất trên thế giới.
Dạy trẻ từ tính tự lập
Người Mỹ rất coi trọng tinh thần độc lập, tự lực cánh sinh của mỗi người. Vì thế, ngay từ khi trẻ một tuổi rưỡi, họ đã bắt đầu dạy cho trẻ các kỹ năng tự phục vụ bản thân. Họ cho rằng, nắm bắt các kỹ năng tự phục vụ có thể giúp trẻ tăng cường tính độc lập và cảm giác về sự thành công, nó không chỉ có lợi cho sự phát triển của trẻ mà còn giúp ích rất nhiều cho chính những người lớn.
Những người làm công tác giáo dục mẫu giáo ở Mỹ đều được nhấn mạnh việc giáo dục cho trẻ những kỹ năng tự phục vụ. Bất cứ sự chăm sóc nào từ phía người lớn cũng phải tạo cho trẻ những cơ hội để rèn luyện cho trẻ các kỹ năng này. Đồng thời, họ cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của gia đình để giúp các kỹ năng mà trẻ được dạy ở lớp được rèn luyện và thực hành ngay tại nhà.
Các kỹ năng tự phục vụ của trẻ bao gồm: Buộc dây giầy, mặc quần áo, cài cúc áo, kéo phéc-mơ-tuya, rửa mặt, đánh răng, chải đầu, ăn cơm… Tuy nhiên, những kỹ năng này không đồng nhất ở tất cả các giai đoạn phát triển của trẻ.
Các nhà nghiên cứu, sau nhiều năm nghiên cứu và quan sát đã chỉ ra rằng: Trẻ từ 18-24 tháng có thể tự dùng cốc uống nước, có thể tự nhặt lấy đồ chơi; từ 2-3 tuổi có thể học cách tự mình đi đại tiểu tiện, ăn cơm, mở phéc-mơ-tuya và mặc quần áo; từ 3-4 tuổi, tính độc lập của trẻ đều phát triển mạnh, những kỹ năng đã học được ở trên đều trở nên thành thục hơn, gần như trẻ có thể làm mà không cần sự giúp đỡ của người lớn; từ 5-6 tuổi, trẻ có thể học cách tự rửa bát, sắp xếp đồ đạc của mình ngay ngắn,…
Những giáo viên mẫu giáo Mỹ khi rèn luyện cho trẻ khả năng tự lập thường dùng phương pháp là: Đồng thời với việc đề ra nhiệm vụ, họ cũng đưa ra những điều kiện để trẻ có thể hoàn thành nhiệm vụ một cách dễ dàng hơn. Chẳng hạn, để dạy trẻ tự mang giày, họ thường đưa cho trẻ những đôi giày to hơn một chút so với cỡ chân của các em. Hoặc để dạy trẻ tự rót nước sữa, họ đưa cho trẻ những bình sữa có miệng to giúp trẻ thực hiện công việc một cách dễ dàng hơn. Cách làm như vậy sẽ gây cho trẻ hứng thú cũng như tự tin trong việc hoàn thành các “nhiệm vụ”.
Đến sự lễ phép
Ở các trường mẫu giáo ở Mỹ, ngoài việc khơi mở trí lực giai đoạn đầu cho trẻ, người ta rất coi trọng việc dạy cho trẻ các quy tắc lễ nghi. Yêu cầu đối với mỗi em là phải nghe theo lời chỉ bảo của các giáo viên, học cách tham gia các hoạt động tập thể cùng với những học sinh khác.
Trong các trường mẫu giáo ở Mỹ, mỗi khi có một bạn nhỏ hắt xì, sẽ phải nói với những người bạn xung quanh của em rằng: “Xin lỗi!”, ngược lại, những người bạn của em sẽ nói: “Chúc phúc cho cậu!”. Điều này đã trở thành một hành vi tự giác của trẻ.
Đối với những trẻ em phạm lỗi, không nghe lời… người ta thường dùng phương pháp “phạt ở một mình”. Lý do là, trẻ em ở độ tuổi này sợ nhất là việc phải ở một mình. Hơn nữa, phương pháp này cũng có tính khoa học của nó.
Khi trẻ bình tĩnh trở lại, mới giảng giải điều hay lẽ phải cho trẻ hiệu quả sẽ cao hơn rất nhiều. Tất nhiên việc “giam” một mình đối với trẻ có phần nào đó khó chấp nhận đối với các bậc phụ huynh, tuy nhiên, nó có thể tạo được ảnh hưởng tích cực, đó chính là giúp trẻ hình thành thói quen giữ bình tĩnh trở lại khi đang tức giận.
Nổi nóng ở những nơi công cộng là điều dường như không ai có thể chấp nhận được ở Mỹ. Do đó có thể khống chế được tình cảm của bản thân, bất luận trong tình huống như thế nào cũng có thể bình tĩnh ứng xử là một nội dung quan trọng trong các mối quan hệ công chúng ở Mỹ. Phong độ cũng như sự trầm tĩnh của người Mỹ, có lẽ liên quan nhiều đến phương pháp giáo dục ngay từ độ tuổi mẫu giáo này.
Trong việc giáo dục những lễ nghi ứng xử cho trẻ ở giai đoạn này, một trong những yếu tố rất được đề cao là vai trò của người giáo viên. Ở độ tuổi mẫu giáo, những điều trẻ học được không phải là những lý giải mà là những mô phỏng. Vì thế, nếu như những thầy cô giáo ở trường có thái độ không tốt đối với trẻ, chúng sẽ học theo các thầy cô, đối xử không tốt với bạn bè và người xung quanh.
Nói cách khác, hành vi của giáo viên sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý cũng như sự hình thành tính cách của trẻ. Do đó, những giáo viên mẫu giáo ở Mỹ đều phải thông qua những yêu cầu rất nghiêm ngặt về trình độ. Bên cạnh yêu cầu trình độ cử nhân trở lên, những giáo viên này còn phải thông qua một chương trình tập huấn chuyên nghiệp và đạt được “Chứng chỉ giáo viên mẫu giáo” hoặc “Chứng chỉ giáo viên tiểu học”. Những năm gần đây, một số bang của Mỹ còn đưa ra yêu cầu trình độ tối thiểu là thạc sỹ đối với các giáo viên ở trường mẫu giáo.
Sự tôn trọng: Chất “dinh dưỡng” đặc biệt
Ở Mỹ, việc tôn trọng trẻ em không chỉ vì chúng nhỏ tuổi, cần sự ưu ái, quan tâm, chăm sóc mà còn vì trong quan niệm của họ, mỗi đứa trẻ ngay từ khi ra đời đã là một cá thể độc lập, có cá tính và những mong muốn độc lập của mình. Bất kể là bố mẹ hay thầy cô giáo đều không có đặc quyền chi phối và hạn chế hành vi của chúng. Đặc biệt là trẻ em, sau này trưởng thành, cha mẹ hay thầy cô không thể thay thế chúng trong những lựa chọn mà chúng phải đối mặt trong hiện thực. Vì thế, cần phải làm cho trẻ cảm thấy rằng, bản thân chúng, chứ không phải ai khác là chủ nhân của mình.
Chẳng hạn, người Mỹ rất chú ý đến phương pháp cũng như giọng điệu khi nói chuyện với trẻ. Khi nói chuyện với trẻ, người lớn không chỉ phải chăm chú nghe mà có lúc còn phải quỳ xuống để nói chuyện với trẻ một cách “bình đẳng”, khiến trẻ cảm thấy được tôn trọng. Khi trẻ ăn cơm, không thể ép, khi trẻ phạm lỗi không nên quở mắng quá lời, khi muốn trẻ thay quần áo, cũng không thể to tiếng quát nạt… nếu không, sẽ làm cho trẻ cảm giác nặng nề và tự ti.
Người Mỹ, khi đem con đến nhà người khác, nếu như chủ nhân đưa đồ ăn cho trẻ, họ sẽ không thay trẻ nói những câu đại loại như: “Không ăn đâu!”, “Không cần đâu!”,… Đồng thời, khi trẻ tỏ ý muốn ăn đồ ăn, họ cũng sẽ không to tiếng quát mắng. Họ cho rằng, trẻ muốn xem gì, ăn gì, bản thân nó không có gì sai, nếu như trẻ có nhu cầu đó, không có lý do gì có thể chỉ trích chúng cả. Điều những người lớn phải làm là, căn cứ vào thời điểm thích hợp mà đưa ra sự giảng giải thích hợp để trẻ hiểu, với tư cách là “người hướng dẫn”.
Người Mỹ phản đối việc dạy dỗ con cái trước mặt người khác, càng không cho phép việc trách mắng là “ngu dốt”, “chẳng làm nên trò trống gì”, “không có chí khí”,… trước mặt nhiều người. Vì rằng, cách dạy dỗ đó sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến lòng tự tin cũng như sự phát triển về sau của trẻ.
Nhà giáo dục vĩ đại John Locke từng nói: “Bố mẹ không nói nhiều đến các lỗi của con cái thì chúng sẽ ngày càng coi trọng danh dự của bản thân, từ đó cố gắng để đạt được những lời khen ngợi của người khác đối với mình. Nếu như cha mẹ trước mặt mọi người nhắc đến lỗi lầm của trẻ sẽ khiến chúng xấu hổ. Trẻ em càng cảm thấy danh dự của bản thân bị tổn hại, lại càng ít chú ý đến việc giữ gìn danh dự”.
Có người cho rằng, người Mỹ đã tôn trọng con cái một cách quá đáng, nhưng thực tế đã chứng minh, những trẻ em được bố mẹ chúng tôn trọng tỏ ra rất hợp tác với bố mẹ, hữu hảo với bạn bè, rất lễ phép, không có cảm giác mất tự nhiên khi nói chuyện với người lớn.
Hai mươi phút quan trọng trong ngày
Nhiều nhà giáo dục Mỹ kêu gọi các bậc cha mẹ dành 20 phút mỗi ngày để đọc sách cho con cái của mình nghe. Hai mươi phút là thời gian không dài nhưng sẽ rất hữu ích với trẻ. Qua giọng đọc rủ rỉ của cha mẹ mỗi ngày, hứng thú về việc đọc sách sẽ dần được hình thành trong trẻ. Bên cạnh đó, thực tiễn đã chứng minh, việc trẻ được nghe đọc sách thường xuyên có thể giúp trẻ tăng cường khả năng chú ý, vốn từ vựng, kích thích, khơi gợi trí tưởng tượng, mở rộng tầm nhìn và kiến văn cho trẻ,… Vì thế, ở Mỹ các chuyên gia đều khuyên các bậc phụ huynh đọc sách cho trẻ nghe càng sớm càng tốt.
Người Mỹ rất chú trọng việc đọc sách cho trẻ nghe mỗi ngày. Tại bang Hawaii nước Mỹ, các nhà giáo dục kết hợp với chính quyền nơi đây đã tổ chức cả một hoạt động quy mô: “Hãy đọc vì trẻ em”, kêu gọi các bậc phụ huynh mỗi ngày dành ít nhất là 10 phút để đọc sách cho trẻ nghe. Hoạt động này nhanh chóng lan rộng ra các bang khác của Mỹ với quy mô ngày càng lớn. Từ đó, không ít các tập đoàn kinh tế tổ chức và tham gia các loại hoạt động tương tự, đồng thời gọi đó là: “Hai mươi phút quan trọng nhất trong ngày của bạn”.
***
Lâu nay, người ta nói nhiều, bàn nhiều đến giáo dục Mỹ với một sự ngưỡng vọng về một nền giáo dục hiện đại và phát triển nhất thế giới. Điều gì tạo nên thành công của nền giáo dục Mỹ? Nguyên nhân thì có rất nhiều, song, có lẽ một trong những nguyên nhân quan trọng là người Mỹ đã quan tâm một cách thực sự đến việc giáo dục và đào tạo con người ngay từ giai đoạn đầu tiên. Cách mà người Mỹ dạy trẻ em ở độ tuổi mẫu giáo có lẽ sẽ cho chúng ta nhiều gợi ý về một sự quan tâm đúng mức trong việc giáo dục trẻ ở giai đoạn này.
Theo Lê Hy Văn (lược dịch)
Tia Sáng
Trong các trường mẫu giáo ở Mỹ, mỗi khi có một bạn nhỏ hắt xì, sẽ phải nói với những người bạn xung quanh của em rằng: “Xin lỗi!”, ngược lại, những người bạn của em sẽ nói: “Chúc phúc cho cậu!”. Điều này đã trở thành một hành vi tự giác của trẻ.
Một nhà khoa học đoạt giải Nobel khi được hỏi, ở đâu ông học được những kiến thức khiến ông trở nên vĩ đại như vậy, đã trả lời rằng: Nơi tôi học được nhiều nhất đó là vườn trẻ, vì rằng, ở đó người ta dạy tôi cách biết tuân thủ các quy định, biết nói xin lỗi khi mình sai...
Có lẽ sẽ là thừa khi chúng ta nhắc lại ở đây những lý luận nhằm chứng minh vai trò rất quan trọng của giáo dục trẻ em ở lứa tuổi mẫu giáo đối với quá trình phát triển nhân cách của trẻ. Tuy nhiên, câu trả lời sẽ trở nên thú vị, khi chúng ta tìm hiểu việc giáo dục trẻ em độ tuổi mẫu giáo ở Mỹ, nơi nền giáo dục được coi là hiện đại và tiên tiến bậc nhất trên thế giới.
Dạy trẻ từ tính tự lập
Người Mỹ rất coi trọng tinh thần độc lập, tự lực cánh sinh của mỗi người. Vì thế, ngay từ khi trẻ một tuổi rưỡi, họ đã bắt đầu dạy cho trẻ các kỹ năng tự phục vụ bản thân. Họ cho rằng, nắm bắt các kỹ năng tự phục vụ có thể giúp trẻ tăng cường tính độc lập và cảm giác về sự thành công, nó không chỉ có lợi cho sự phát triển của trẻ mà còn giúp ích rất nhiều cho chính những người lớn.
Những người làm công tác giáo dục mẫu giáo ở Mỹ đều được nhấn mạnh việc giáo dục cho trẻ những kỹ năng tự phục vụ. Bất cứ sự chăm sóc nào từ phía người lớn cũng phải tạo cho trẻ những cơ hội để rèn luyện cho trẻ các kỹ năng này. Đồng thời, họ cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của gia đình để giúp các kỹ năng mà trẻ được dạy ở lớp được rèn luyện và thực hành ngay tại nhà.
Các kỹ năng tự phục vụ của trẻ bao gồm: Buộc dây giầy, mặc quần áo, cài cúc áo, kéo phéc-mơ-tuya, rửa mặt, đánh răng, chải đầu, ăn cơm… Tuy nhiên, những kỹ năng này không đồng nhất ở tất cả các giai đoạn phát triển của trẻ.
Các nhà nghiên cứu, sau nhiều năm nghiên cứu và quan sát đã chỉ ra rằng: Trẻ từ 18-24 tháng có thể tự dùng cốc uống nước, có thể tự nhặt lấy đồ chơi; từ 2-3 tuổi có thể học cách tự mình đi đại tiểu tiện, ăn cơm, mở phéc-mơ-tuya và mặc quần áo; từ 3-4 tuổi, tính độc lập của trẻ đều phát triển mạnh, những kỹ năng đã học được ở trên đều trở nên thành thục hơn, gần như trẻ có thể làm mà không cần sự giúp đỡ của người lớn; từ 5-6 tuổi, trẻ có thể học cách tự rửa bát, sắp xếp đồ đạc của mình ngay ngắn,…
Những giáo viên mẫu giáo Mỹ khi rèn luyện cho trẻ khả năng tự lập thường dùng phương pháp là: Đồng thời với việc đề ra nhiệm vụ, họ cũng đưa ra những điều kiện để trẻ có thể hoàn thành nhiệm vụ một cách dễ dàng hơn. Chẳng hạn, để dạy trẻ tự mang giày, họ thường đưa cho trẻ những đôi giày to hơn một chút so với cỡ chân của các em. Hoặc để dạy trẻ tự rót nước sữa, họ đưa cho trẻ những bình sữa có miệng to giúp trẻ thực hiện công việc một cách dễ dàng hơn. Cách làm như vậy sẽ gây cho trẻ hứng thú cũng như tự tin trong việc hoàn thành các “nhiệm vụ”.
Đến sự lễ phép
Ở các trường mẫu giáo ở Mỹ, ngoài việc khơi mở trí lực giai đoạn đầu cho trẻ, người ta rất coi trọng việc dạy cho trẻ các quy tắc lễ nghi. Yêu cầu đối với mỗi em là phải nghe theo lời chỉ bảo của các giáo viên, học cách tham gia các hoạt động tập thể cùng với những học sinh khác.
Trong các trường mẫu giáo ở Mỹ, mỗi khi có một bạn nhỏ hắt xì, sẽ phải nói với những người bạn xung quanh của em rằng: “Xin lỗi!”, ngược lại, những người bạn của em sẽ nói: “Chúc phúc cho cậu!”. Điều này đã trở thành một hành vi tự giác của trẻ.
Đối với những trẻ em phạm lỗi, không nghe lời… người ta thường dùng phương pháp “phạt ở một mình”. Lý do là, trẻ em ở độ tuổi này sợ nhất là việc phải ở một mình. Hơn nữa, phương pháp này cũng có tính khoa học của nó.
Khi trẻ bình tĩnh trở lại, mới giảng giải điều hay lẽ phải cho trẻ hiệu quả sẽ cao hơn rất nhiều. Tất nhiên việc “giam” một mình đối với trẻ có phần nào đó khó chấp nhận đối với các bậc phụ huynh, tuy nhiên, nó có thể tạo được ảnh hưởng tích cực, đó chính là giúp trẻ hình thành thói quen giữ bình tĩnh trở lại khi đang tức giận.
Nổi nóng ở những nơi công cộng là điều dường như không ai có thể chấp nhận được ở Mỹ. Do đó có thể khống chế được tình cảm của bản thân, bất luận trong tình huống như thế nào cũng có thể bình tĩnh ứng xử là một nội dung quan trọng trong các mối quan hệ công chúng ở Mỹ. Phong độ cũng như sự trầm tĩnh của người Mỹ, có lẽ liên quan nhiều đến phương pháp giáo dục ngay từ độ tuổi mẫu giáo này.
Trong việc giáo dục những lễ nghi ứng xử cho trẻ ở giai đoạn này, một trong những yếu tố rất được đề cao là vai trò của người giáo viên. Ở độ tuổi mẫu giáo, những điều trẻ học được không phải là những lý giải mà là những mô phỏng. Vì thế, nếu như những thầy cô giáo ở trường có thái độ không tốt đối với trẻ, chúng sẽ học theo các thầy cô, đối xử không tốt với bạn bè và người xung quanh.
Nói cách khác, hành vi của giáo viên sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý cũng như sự hình thành tính cách của trẻ. Do đó, những giáo viên mẫu giáo ở Mỹ đều phải thông qua những yêu cầu rất nghiêm ngặt về trình độ. Bên cạnh yêu cầu trình độ cử nhân trở lên, những giáo viên này còn phải thông qua một chương trình tập huấn chuyên nghiệp và đạt được “Chứng chỉ giáo viên mẫu giáo” hoặc “Chứng chỉ giáo viên tiểu học”. Những năm gần đây, một số bang của Mỹ còn đưa ra yêu cầu trình độ tối thiểu là thạc sỹ đối với các giáo viên ở trường mẫu giáo.
Sự tôn trọng: Chất “dinh dưỡng” đặc biệt
Ở Mỹ, việc tôn trọng trẻ em không chỉ vì chúng nhỏ tuổi, cần sự ưu ái, quan tâm, chăm sóc mà còn vì trong quan niệm của họ, mỗi đứa trẻ ngay từ khi ra đời đã là một cá thể độc lập, có cá tính và những mong muốn độc lập của mình. Bất kể là bố mẹ hay thầy cô giáo đều không có đặc quyền chi phối và hạn chế hành vi của chúng. Đặc biệt là trẻ em, sau này trưởng thành, cha mẹ hay thầy cô không thể thay thế chúng trong những lựa chọn mà chúng phải đối mặt trong hiện thực. Vì thế, cần phải làm cho trẻ cảm thấy rằng, bản thân chúng, chứ không phải ai khác là chủ nhân của mình.
Chẳng hạn, người Mỹ rất chú ý đến phương pháp cũng như giọng điệu khi nói chuyện với trẻ. Khi nói chuyện với trẻ, người lớn không chỉ phải chăm chú nghe mà có lúc còn phải quỳ xuống để nói chuyện với trẻ một cách “bình đẳng”, khiến trẻ cảm thấy được tôn trọng. Khi trẻ ăn cơm, không thể ép, khi trẻ phạm lỗi không nên quở mắng quá lời, khi muốn trẻ thay quần áo, cũng không thể to tiếng quát nạt… nếu không, sẽ làm cho trẻ cảm giác nặng nề và tự ti.
Người Mỹ, khi đem con đến nhà người khác, nếu như chủ nhân đưa đồ ăn cho trẻ, họ sẽ không thay trẻ nói những câu đại loại như: “Không ăn đâu!”, “Không cần đâu!”,… Đồng thời, khi trẻ tỏ ý muốn ăn đồ ăn, họ cũng sẽ không to tiếng quát mắng. Họ cho rằng, trẻ muốn xem gì, ăn gì, bản thân nó không có gì sai, nếu như trẻ có nhu cầu đó, không có lý do gì có thể chỉ trích chúng cả. Điều những người lớn phải làm là, căn cứ vào thời điểm thích hợp mà đưa ra sự giảng giải thích hợp để trẻ hiểu, với tư cách là “người hướng dẫn”.
Người Mỹ phản đối việc dạy dỗ con cái trước mặt người khác, càng không cho phép việc trách mắng là “ngu dốt”, “chẳng làm nên trò trống gì”, “không có chí khí”,… trước mặt nhiều người. Vì rằng, cách dạy dỗ đó sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến lòng tự tin cũng như sự phát triển về sau của trẻ.
Nhà giáo dục vĩ đại John Locke từng nói: “Bố mẹ không nói nhiều đến các lỗi của con cái thì chúng sẽ ngày càng coi trọng danh dự của bản thân, từ đó cố gắng để đạt được những lời khen ngợi của người khác đối với mình. Nếu như cha mẹ trước mặt mọi người nhắc đến lỗi lầm của trẻ sẽ khiến chúng xấu hổ. Trẻ em càng cảm thấy danh dự của bản thân bị tổn hại, lại càng ít chú ý đến việc giữ gìn danh dự”.
Có người cho rằng, người Mỹ đã tôn trọng con cái một cách quá đáng, nhưng thực tế đã chứng minh, những trẻ em được bố mẹ chúng tôn trọng tỏ ra rất hợp tác với bố mẹ, hữu hảo với bạn bè, rất lễ phép, không có cảm giác mất tự nhiên khi nói chuyện với người lớn.
Hai mươi phút quan trọng trong ngày
Nhiều nhà giáo dục Mỹ kêu gọi các bậc cha mẹ dành 20 phút mỗi ngày để đọc sách cho con cái của mình nghe. Hai mươi phút là thời gian không dài nhưng sẽ rất hữu ích với trẻ. Qua giọng đọc rủ rỉ của cha mẹ mỗi ngày, hứng thú về việc đọc sách sẽ dần được hình thành trong trẻ. Bên cạnh đó, thực tiễn đã chứng minh, việc trẻ được nghe đọc sách thường xuyên có thể giúp trẻ tăng cường khả năng chú ý, vốn từ vựng, kích thích, khơi gợi trí tưởng tượng, mở rộng tầm nhìn và kiến văn cho trẻ,… Vì thế, ở Mỹ các chuyên gia đều khuyên các bậc phụ huynh đọc sách cho trẻ nghe càng sớm càng tốt.
Người Mỹ rất chú trọng việc đọc sách cho trẻ nghe mỗi ngày. Tại bang Hawaii nước Mỹ, các nhà giáo dục kết hợp với chính quyền nơi đây đã tổ chức cả một hoạt động quy mô: “Hãy đọc vì trẻ em”, kêu gọi các bậc phụ huynh mỗi ngày dành ít nhất là 10 phút để đọc sách cho trẻ nghe. Hoạt động này nhanh chóng lan rộng ra các bang khác của Mỹ với quy mô ngày càng lớn. Từ đó, không ít các tập đoàn kinh tế tổ chức và tham gia các loại hoạt động tương tự, đồng thời gọi đó là: “Hai mươi phút quan trọng nhất trong ngày của bạn”.
***
Lâu nay, người ta nói nhiều, bàn nhiều đến giáo dục Mỹ với một sự ngưỡng vọng về một nền giáo dục hiện đại và phát triển nhất thế giới. Điều gì tạo nên thành công của nền giáo dục Mỹ? Nguyên nhân thì có rất nhiều, song, có lẽ một trong những nguyên nhân quan trọng là người Mỹ đã quan tâm một cách thực sự đến việc giáo dục và đào tạo con người ngay từ giai đoạn đầu tiên. Cách mà người Mỹ dạy trẻ em ở độ tuổi mẫu giáo có lẽ sẽ cho chúng ta nhiều gợi ý về một sự quan tâm đúng mức trong việc giáo dục trẻ ở giai đoạn này.
Theo Lê Hy Văn (lược dịch)
Tia Sáng
Cảng biển Việt Nam
Post lại từ http://truongduynhat.vn/?p=179
Sự việc trở nên ầm ĩ và rúng động khởi điểm từ những kiến nghị của một trí thức tên tuổi mà danh tiếng của ông vốn đã gắn chặt với phong trào xây dựng cảng biển nước sâu rầm rộ trong suốt những năm vừa qua. Ông là tiến sĩ Trương Đình Hiển, nghiên cứu viên cấp cao, đồng chủ nhiệm 2 dự án cảng biển nước sâu khu công nghiệp Dung Quất và cảng biển nước sâu khu công nghiệp Chân Mây.
Không dừng ở đấy, tiến sĩ Hiển và một nhóm những chuyên gia danh tiếng của Phân viện vật lý Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia đã phát hiện ra hàng loạt những sai phạm nghiêm trọng từ… hàng loạt những công trình cảng biển nước sâu. Trong suốt năm 2003, và cho tới bây giờ, hàng loạt những kiến nghị tới tấp gửi lên tới cả cấp tối thượng, hàng loạt những bài viết trên gần chục tờ báo, nhưng dường như tất cả những sự đánh động đó cũng chỉ như ném đá giữa… biển khơi.
Chúng tôi lật lại vấn đề này xem như một kênh phản biện để Đảng, Nhà nước và Chính phủ xem xét lại một cách nghiêm túc. Và nói như ông Hiển: Để tránh sự trừng phạt của… đất trời!
HỒ SƠ PHẢN BIỆN BỊ LÃNG QUÊN:
CẢNG BIỂN VIỆT NAM
– NHỮNG DỰ ÁN… KINH HOÀNG!
Bài 1: 300 TỈ ĐỒNG CHÌM TRONG BIỂN NƯỚC?
Sự việc bắt đầu “quấy” dư luận bằng hàng loạt những kiến nghị của tiến sĩ Trương Đình Hiển cùng một nhóm những chuyên gia danh tiếng của Phân viện vật lý thuộc Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia gửi cho các ông Hồ Xuân Mãn Bí thư tỉnh uỷ, Nguyễn Văn Mễ (khi đó là Chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên- Huế) và Bộ trưởng Giao thông vận tải (lúc đó là ông Đào Đình Bình).
Theo chương trình hợp tác khoa học giữa tỉnh Thừa Thiên- Huế và Phân viện vật lý tại TP. Hồ Chí Minh (thuộc Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia) trong lĩnh vực thuỷ hải văn và các dự án công trình ven biển, tiến sĩ Trương Đình Hiển đã cùng một nhóm chuyên gia cấp cao tiến hành khảo sát và xem xét cao trình đỉnh bến cảng Chân Mây do công ty tư vấn TEDI Port (Bộ GTVT) thiết kế.
Qua khảo sát thực tế và xem xét bản báo cáo nghiên cứu khả thi cảng Chân Mây, tiến sĩ Hiển và các đồng sự đã phát hiện ra những “lỗ hổng” khiến ai cũng phải… giật mình. Theo thiết kế của TEDI Port, cao trình mặt bến số 1 cảng Chân Mây chỉ đạt 3,5m. Với cách tính của TEDI Port, họ đã “bỏ quên” ba hiện tượng tự nhiên khi tính toán cho cao trình mặt bến: mức nước dâng do bão, sóng và mực nước dao dộng mùa- ba điểm được xem như “kiến thức vỡ lòng” của các nhà thiết kế cảng biển!
Theo trình bày của TEDI Port thì hoá ra họ làm thiết kế theo lối… mò mẫm! Ban đầu cao trình mặt bến được tính chỉ có 2,5m. Sau đó do cảm thấy không yên tâm nên nâng thêm 0,5m. Thấy vẫn …áy náy, nên cho thêm 0,5m nữa gọi là “trừ hao” cho… yên lòng! Thế nhưng, dù đã mấy lần nâng lên cuối cùng thành 3,5m nhưng mặt bến số 1 vẫn có nguy cơ ngập sâu trong nước tới… 1m khi thời tiết bất lợi. (Cách Chân Mây không xa, chưa đầy 30km, cùng chung điều kiện địa hình, địa lý nhưng cảng biển Tiên Sa, cả bến số 1 và 2 lại được thiết kế cao trình mặt bến cao 4,88m). Như vậy, so với Tiên Sa, cao trình bến cảng số 1 Chân Mây thấp hơn tới 1,38m.
Nhận thấy những nguy báo từ sai lầm này, tiến sĩ Hiển đã gửi thư và cấp báo cho lãnh đạo Thừa Thiên- Huế. Lâm vào thế “đã rồi”, Ông Mãn và ông Mễ thống nhất với tiến sĩ Hiển rằng phải báo cáo xin ý kiến Bộ trưởng Giao thông vận tải.
Tiến sĩ Hiển cùng các nhà khoa học lập tức thảo kiến nghị gửi Bộ trưởng Đào Đình Bình. Bản kiến nghị đầu tiên gửi đi ngày 28-1-2003 có đoạn “ Việc xử lý các sai phạm trong việc thiết kế cao trình bến cảng Chân Mây là đương nhiên, tức thì. Đây là vấn đề nghiêm trọng và hoàn toàn không thể bỏ qua trước pháp luật và dư luận xã hội, cũng như trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và nhân dân. Với trách nhiệm là nhà khoa học và công dân của đất nước, chúng tôi kiến nghị: Các sai phạm về thiết kế cao trình đối với cảng Chân Mây là một vấn đề nghiêm trọng cần được xử lý và khắc phục một cách khẩn trương, nghiêm túc để tránh thiệt hại to lớn cho nhân dân và đất nước”. Hai tháng sau, không thấy đoái hoài gì, tiến sĩ Hiển lại gửi tiếp cho ông Bình một bản kiến nghị ghi ngày 25-3-2003. Bản kiến nghị lần này cụ thể hơn “ Công trình bến số 1 cảng Chân Mây (với tổng số tiền đầu tư lên đến 300 tỉ đồng, gần bằng… 100 lần tổng đầu tư cho hầm chui Văn Thánh 2) vẫn được tiếp tục thi công, bất chấp mọi sai lầm về thiết kế”. Và như thế, vô tình người ta đã đem 300 tỉ đồng dìm trong… biển nước!
Ngày 3-4-2003, Bộ GTVT hồi âm bằng một công văn gây ngỡ ngàng và bất bình cho các nhà khoa học. Theo Bộ GTVT thì việc chọn cao trình mặt bến như vậy là “hợp lý” vì “phương pháp tính toán này đã được áp dụng cho tất cả các cảng biển Việt Nam… đồng thời dùng các qui trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và phương pháp tính toán của một số nước trên thế giới như Nhật, Anh, Đức…”.
Ngay lập tức, tiến sĩ Hiển phản ứng gay gắt “Như vậy điều khẳng định kết quả tính toán cao trình bến cảng số 1 Chân Mây do TEDI Port thực hiện như trong công văn của Bộ GTVT là trái về mặt pháp lý với chính quyết định 3589 QĐ/KH-KT của Bộ GTVT ban hành… Điều này hoàn toàn đồng nghĩa với việc ngang nhiên cho phép tính cao trình đỉnh bến của các cảng biển Việt Nam mà không cần tính đến độ cao của nước dâng và độ cao của sóng. Đây là một việc làm sai hoàn toàn, không có cơ sở khoa học và hết sức nguy hiểm cho hệ thống cảng biển Việt Nam”.
Mặc cho các nhà khoa học… kêu gào, bến cảng số 1 Chân Mây vẫn được thi công như thiết kế ban đầu.
Bài 2: BẾN CẢNG SỐ 1 DUNG QUẤT:
LỪA CẢ THỦ TƯỚNG
Tháng 9-2002, Ban quản lý KCN Dung Quất ký hợp đồng với Phân viện vật lý tại TP. Hồ Chí Minh (thuộc Trung tâm KHTN&CNQG) thực hiện tư vấn thẩm định Báo cáo khả thi dự án đê chắn cát cảng Dung Quất. Dự án thẩm định do tiến sĩ Trương Đình Hiển làm chủ nhiệm. Sau khi nghiên cứu bản dự án khả thi do TEDI Port thiết kế, tiến sĩ Hiển và các đồng sự đã sửng sốt khi phát hiện ra tới 40 hạng mục tính toán đầu vào phải chỉnh sửa và đã có ý kiến ngay với nhà thiết kế. Phía TEDI Port đã thừa nhận những sai lầm này và tiếp thu để chỉnh sửa. Vậy nhưng sau 8 lần chỉnh sửa, vẫn còn đến 30 vấn đề sai sót, và điều ngạc nhiên là: TEDI Port vẫn không thể tính được chiều cao đỉnh sóng theo đúng tiêu chuẩn ngành 22 TCN 222-95 của Bộ GTVT.
Tiến sĩ Hiển nhận xét: Các tiêu chuẩn thiết kế do TEDI Port đưa ra đều sai so với điều kiện địa lý, chế độ gió mùa, thuỷ triều ở Dung Quất, Quảng Ngãi. Chúng tôi đã thẩm định và yêu cầu sửa chữa 7 lần, đến lần thứ 8 vẫn không đạt yêu cầu. Hầm chui Văn Thánh thiết kế sai, thi công sai, hao tốn bao nhiêu tiền của. Nếu cảng Dung Quất mà thiết kế theo kiểu này thì coi chừng hàng trăm tỉ đồng sẽ… đổ xuống biển.
Theo tiến sĩ Bùi Quốc Nghĩa, Trưởng phòng thuỷ hải văn công trình, chuyên gia cấp cao trong lĩnh vực động lực học công trình biển và công trình thềm lục địa, Phó chủ nhiệm dự án thẩm định đê chắn sóng cảng Dung Quất: Trong dự án này, phần liên quan đến công trình Nhà máy đóng tàu của Tổng công ty tàu thuỷ Việt Nam ở KCN Dung Quất, chúng tôi đã nêu ra 2 vấn đề mà phía TEDI Port còn phạm sai sót. Một trong hai vấn đề đó lại là cao trình của bến cảng dùng cho khu vực đóng tàu. Bến cảng này có chiều dài hàng trăm mét, nhà thiết kế vẫn chọn cao trình mặt bến chỉ có + 4,0m, trong khi chính báo cáo của họ lại tính độ cao nước dâng với tần suất 1% (Hnd= 1,85m) và mực nước thuỷ triều tần suất 1% (Htt= 2,37m). Như vậy chỉ riêng Hnd 1% + Htt 1% = 4,22m thì khi này cảng Dung Quất và cảng Nhà máy đóng tàu đã ngập trong nước 0,22m. Nếu biết tính cả mực nước dao động mùa và độ vượt đỉnh sóng trên mực nước tính toán thì cảng Dung Quất và mặt bằng cảng Nhà máy đóng tàu sẽ chìm sâu trong nước khoảng 1m!
Điều khiến các nhà khoa học giật mình hơn: Người ta đã liều lĩnh lừa cả… Thủ tướng. Phía TEDI Port đã cố tình thiết kế trái với sự phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ. Trong quyết định phê duyệt số 207/TTg của Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký ngày 11-4-1996 phê duyệt qui hoạch chung KCN Dung Quất, kèm theo bản thuyết minh tóm tắt do Viện qui hoạch đô thị nông thôn Bộ Xây dựng ban hành, trong phần qui định về qui hoạch hệ thống hạ tầng ghi rõ “Khu vực ven biển và cửa sông cao độ xây dựng lớn hơn 4,5m. Khu vực phía trong (nội đồng) cao độ xây dựng lớn hơn 5,2m”. Trên cơ sở sự phê duyệt của Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ngày 19-4-2001, ông Nguyễn Hồng Quân (lúc đó là Thứ trưởng Bộ Xây dựng) đã ký bản quyết định số 716/QĐ-BXD chấp thuận thiết kế kỹ thuật tổng thể- dự toán hạng mục công trình Cảng xuất sản phẩm (gói thầu số 5B) thuộc dự án Nhà máy lọc dầu số 1 Dung Quất. Theo quyết định này, toàn bộ cao trình của 6 mặt bến đều được phê chuẩn ở mức 5m. Như vậy, tại sao cùng trong một cụm cảng Dung Quất, cao trình bến số 1 lại được nhà thiết kế TEDI Port hạ thấp còn 4m, thấp hơn mức phê duyệt của Thủ tướng 0,5m và thấp hơn mức chấp thuận của Bộ Xây dựng 1m?
Một hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra: Vừa mới đưa vào sử dụng thì biển động giữa mùa năm 2002 đã ngay lập tức đánh sập 70m tường bao, sóng biển tràn ngập mặt bến. Và không chỉ thế, biết bao những hiểm nguy đang rình ập và sẵn sàng ập đến bất cứ lúc nào xuất phát từ những sai lầm cơ bản của nhà thiết kế.
TDN
(Tin mới nhất từ ông Lê Văn Dũng, Phó Trưởng ban quản lý Khu Kinh tế Dung Quất nhắn cho tôi: Bến cảng số 1 "có vấn đề" này là khu Cảng tổng hợp Dung Quất, không phải khu bến cảng số 1 dầu khí. Nay đang được chỉnh lại qui hoạch và… thiết kế!)
Bài 3: TCN. 222 VÀ CUỘC TRANH CÃI:
ĂN CẮP HAY… BIÊN SOẠN?
Những sai phạm trong thiết kế cao trình tại cảng biển Dung Quất và Chân Mây là không thể chối cãi, thậm chí chúng không tuân thủ chính những tiêu chuẩn mà Bộ GTVT ban hành. Có lẽ cũng chính bởi lý do “tế nhị” này nên trong công văn trả lời gửi cho tiến sĩ Trương Đình Hiển cùng các đồng sự tại Phân viện vật lý, và chính quyền tỉnh Thừa Thiên- Huế ngày 3-4-2003, Bộ GTVT đã cố tình né tránh, không đả động gì đến tiêu chuẩn ngành “Tải trọng và tác động (do sóng và do tàu) lên công trình thuỷ” mang mã số 22 TCN 222-95 do Bộ GTVT ban hành ngày 24-7-1995 (gọi tắt là TCN.222). Còn trong bản thông báo kết luận cuộc họp xem xét lại về cao trình bến cảng Chân Mây ký ngày 23-6-2003, Bộ GTVT lại đề cập rất… khiêm tốn về TCN.222, dường như họ cố tình lờ đi, thu nhỏ ý nghĩa của nó để lẩn tránh một điều tế nhị nào đó.
Có gì ẩn khuất trong bản TCN.222 mà lãnh đạo Bộ GTVT lại luôn tỏ ra ngại ngùng không muốn đề cặp đến một cách cụ thể?
TCN.222 là một công trình khoa học dày 126 trang. Cơ quan biên soạn (tức tác giả) của công trình khoa học bề thế này là Công ty khảo sát thiết kế giao thông vận tải (tên giao dịch là TEDI), trụ sở tại 278, Tôn Đức Thắng, Hà Nội.
Ngày 24-7-1995, ông Lã Ngọc Khuê, Giáo sư, tiến sĩ, Thứ trưởng Bộ GTVT đã ký quyết định số 3589/QĐKH-KT ban hành công trình “Tiêu chuẩn ngành- tải trọng và tác động (do sóng và do tàu) lên công trình thuỷ” làm tiêu chuẩn của ngành trên …toàn cõi Việt Nam để thiết kế tất cả các công trình giao thông vận tải đường thuỷ. Điều giật mình là: Công trình TCN.222 giống nguyên xi, như thể đã được cop-pi từ 2 công trình khoa học bằng tiếng Nga. Công trình thứ nhất tên gọi là “Tính tải trọng và tác động lên công trình thuỷ (do sóng, băng và tàu)” của Bộ Xây dựng Liên Xô (cũ) ban hành năm 1983, dày 39 trang do 19 Viện nghiên cứu với hàng trăm nhà khoa học lừng danh của Nhà nước Xô Viết biên soạn. Công trình thứ hai mang tên “Hướng dẫn để xác định tải trọng và tác động lên công trình thuỷ (của sóng, băng và tàu)” của Bộ Năng lượng Liên Xô ban hành năm 1977. Qua đối chiếu, từ trang 1 đến trang 77 của TCN.222 được dịch nguyên xi từ công trình thứ nhất, và từ trang 78 đến trang 126 của TCN.222 thì được dịch nguyên xi từ công trình thứ hai. Như vậy toàn bộ 126 trang của công trình khoa học TCN.222 của TEDI thực sự chỉ là việc đánh cắp và đem “luộc” lại hai công trình khoa học do hàng trăm nhà khoa học lừng danh của Liên Xô biên soạn.
Phó Chủ tịch Hội địa lý Việt Nam, tiến sĩ Đặng Văn Phan phát biểu trên báo: Bản tiếng Việt dịch nguyên bản tiếng Nga, phần sáng tạo cơ bản là không có. Bản tiếng Nga có cụm từ “vùng nước mở” thì bản tiếng Việt gọi là “vùng nước không che chắn”. Bản tiếng Nga gọi “chu kỳ trung bình của sóng” thì bản tiếng Việt gọi là “chỉ số trung bình chu kỳ sóng”. Tất cả các công thức được sao chép y chang, chỉ “sáng tạo” khi sửa chữ M (hoa) thành chữ m (thường), sửa chữ c dùng để chỉ giây trong bản tiếng Nga thành chữ sec (chữ Pháp chỉ giây), ký hiệu Fx thì sửa thành Aq, và bớt đi đúng 1 chữ “băng” trong tên gọi của bản tiếng Nga thành tên gọi của bản tiếng Việt TCN.222 (vì họ kịp nhận ra rằng ở Việt Nam không thể có băng!)”. Tiến sĩ Phan nhận xét: “Tôi quá ngạc nhiên vì bản tiếng Việt giống y nguyên văn hai công trình do Liên Xô biên soạn…Năm 1995, khi Bộ GTVT cho ban hành bản tiếng Việt này làm tiêu chuẩn ngành thì Liên Xô vừa sụp đổ, các nhà khoa học của họ cũng không biết đâu mà kiện tụng. Nhưng làm khoa học thì phải trung thực chứ. Không thể lấy một thành tựu của người khác để gọi là do mình… khám phá ra được!”.
Tiến sĩ Trương Đình Hiển thì… chua chát: “Thật không công bằng chút nào khi chúng ta đi bắt giữ một người bán băng đĩa lậu, mặc dù trên băng đĩa này vẫn ghi tên tuổi thật của tác giả; còn ở một công trình khoa học có dấu hiệu sao y bản chính nhưng lại "quên" tên tác giả thì chúng ta lại cho qua”.
Về phần mình, Giáo sư tiến sĩ Lã Ngọc Khuê, người ký ban hành TCN. 222 thì phát biểu: Việc sử dụng tài liệu của Liên Xô để xây dựng tiêu chuẩn ngành là công khai, được đề xuất trong… đề cương phê duyệt. Và không chỉ có TCN. 222 do Bộ GTVT công bố mà nhiều tiêu chuẩn Việt Nam khác cũng được tiến hành theo… thông lệ như vậy! Vì thế, bảo anh em… ăn cắp bản quyền là không đúng (!?)
Chẳng hiểu khi gọi là ăn cắp thì có… oan không, chỉ biết rằng cái công trình khoa học TCN. 222 giống hai công trình khoa học của Liên Xô đến từng… dấu phẩy! Tiến sĩ Hiển, và rất nhiều đồng sự khác đã không kìm được mình khi thốt lên “Tôi thật sự xấu hổ cho những nhà khoa học!”.
Bài 4: LỜI CẢNH BÁO MANG TÊN… TEDI PORT
Những sai phạm tại dự án cảng biển Dung Quất và Chân Mây đã thực sự cho thấy nhiều lỗ hổng trong kiến thức về thiết kế cảng biển của TEDI Port. Khó có thể hình dung nổi một nhà thiết kế cảng biển lại không biết cách đo nổi chiều cao đỉnh sóng, bỏ qua tất cả những yếu tố mực nước dâng do bão, mực sóng và nước dao động mùa, những yếu tố tối thiểu được xem như “kiến thức vỡ lòng” về thiết kế cảng biển.
Vậy mà TEDI Port lại đang được xem là nhà thiết kế chủ lực, đang nhận trách thiết kế hàng loạt những dự án cảng biển nước sâu lớn và quan trọng bậc nhất từ Bắc chí Nam trong suốt những năm qua. Hàng loạt những dự án cảng biển do họ thiết kế đã gặp sự cố và đang tiếp tục báo nguy:
– Bến cảng số 1 Dung Quất: được thiết kế với cao trình 4m, thấp hơn chuẩn cao độ xây dựng của khu vực 0,5m. Đã bị sóng đánh tràn mặt bến năm 2002, cuốn sập 70m tường bao. Ngoài ra, cơ quan thẩm định còn phát hiện ra… 40 điểm sai lầm trong khâu thiết kế.
– Công trình đê chắn sóng Dung Quất: Do khảo sát thiết kế không đẩy đủ và thiếu thận trọng nên khi đang thi công được 500m đã gặp phải túi bùn, phải dừng lại một thời gian dài, ném bao nhiêu tiền của xuống biển.
– Cảng Phú Quí (Bình Thuận): Dài 120m, kinh phí đầu tư 80 tỉ đồng, bị sóng tràn liên tiếp suốt trong những năm 1999 đến 2002, sập hoàn toàn khoảng 10m, 70% còn lại hư hỏng nặng nhiều đoạn.
– Cảng Côn Đảo (trong vịnh Côn Sơn): Bị sóng đánh tốc dỡ một đoạn cảng 30m trong tổng số 40m chiều dài, rộng 2m, đường vào cảng bị sụt lở nghiêm trọng sâu 1m, dài 8m, rộng 5m vào năm 1999.
Tổng những thiệt hại trên ước không dưới… ngàn ngàn tỉ đồng. Đó là chưa kể những nguy cơ còn tiểm ẩn, sẵn sàng ập đến bất cứ lúc nào từ chính những lơ mơ và sai lầm trong thiết kế của TEDI Port.
Không chỉ dừng ở đó. Sự mập mờ trong kiến thức của TEDI Port cùng những sai phạm cũng như sự cố, thiệt hại trên hàng loạt những dự án cảng biển đã bộc lộ chính những lỗ hổng trong kiến thức của những quan chức lãnh đạo Bộ GTVT.
Trong công văn 1344/GTVT-CGĐ do ông Nguyễn Việt Tiến (khi đó là Thứ trưởng Bộ GTVT) ký ngày 3-4-2003 đã khẳng định cách tính cao trình đỉnh bến cảng số 1 Chân Mây do TEDI Port thực hiện (cách tính này đã không hề đếm xỉa đến độ cao nước dâng và độ vượt đỉnh sóng trên mực nước tính toán) là… đúng và hợp lý. Điều này hoàn toàn đồng nghĩa với việc Bộ GTVT đã ngang nhiên cho phép tính cao trình đỉnh bến của các bến cảng Việt Nam mà không cần tính đến… độ cao của nước dâng và độ cao của sóng.
Theo tiến sĩ Trương Đình Hiển: Đây là một việc làm thiếu hiểu biết và sai hoàn toàn, không có cơ sở khoa học và hết sức nguy hiểm cho hệ thống cảng biển Việt Nam.
Cảng Chân Mây, Dung Quất… cũng như toàn bộ vùng biển dãy ven bờ Việt Nam, ngoài hiện tượng thuỷ triều ra, còn tồn tại các hiện tượng tự nhiên khác, đó là nước dâng, sóng, mực nước dao động mùa. Vì vậy, khi xác định cao trình đỉnh bến của các cảng biển cần phải tính đến tác động của tất cả các hiện tượng này. Điều kiện bắt buộc là cao trình đỉnh bến của cảng phải đủ lớn để sóng không nhào lên bến và không dội vào đáy sàn từ dưới lên. Như vậy rõ ràng mặt bến phải cao hơn hoặc ngang bằng đỉnh sóng. Đó vừa là nguyên tắc, là “kiến thức vỡ lòng”, vừa là qui luật của… trời đất, không ai có thể liều mạng nhắm mắt bỏ qua mà không tính đến chúng khi bắt tay vào thiết kế xây dựng công trình ven biển và hải đảo.
Vậy nhưng chính lãnh đạo Bộ GTVT lại dám khẳng định cách tính như vậy của TEDI Port là đúng và hợp lý! Nguy hiểm hơn, chính bộ GTVT lại công khai thừa nhận “Phương pháp tính toán này đã được áp dụng cho tất cả các cảng biển Việt Nam”. Còn Hội đồng khoa học và công nghệ của Bộ GTVT thì lại thừa nhận “Hiện nay, trong các tiêu chuẩn, qui trình, qui phạm sử dụng cho thiết kế cảng biển của nước ta chưa có phần qui định về việc tính toán xác định cao trình đỉnh bến”.
Như vậy thì không chỉ có Dung Quất, Chân Mây… mà toàn bộ hệ thống cảng biển Việt Nam đang thực sự… lâm nguy!
Và nói như ông Hiển: Khó mà tránh khỏi sự trừng phạt của… Đất Trời!
Sự việc trở nên ầm ĩ và rúng động khởi điểm từ những kiến nghị của một trí thức tên tuổi mà danh tiếng của ông vốn đã gắn chặt với phong trào xây dựng cảng biển nước sâu rầm rộ trong suốt những năm vừa qua. Ông là tiến sĩ Trương Đình Hiển, nghiên cứu viên cấp cao, đồng chủ nhiệm 2 dự án cảng biển nước sâu khu công nghiệp Dung Quất và cảng biển nước sâu khu công nghiệp Chân Mây.
Không dừng ở đấy, tiến sĩ Hiển và một nhóm những chuyên gia danh tiếng của Phân viện vật lý Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia đã phát hiện ra hàng loạt những sai phạm nghiêm trọng từ… hàng loạt những công trình cảng biển nước sâu. Trong suốt năm 2003, và cho tới bây giờ, hàng loạt những kiến nghị tới tấp gửi lên tới cả cấp tối thượng, hàng loạt những bài viết trên gần chục tờ báo, nhưng dường như tất cả những sự đánh động đó cũng chỉ như ném đá giữa… biển khơi.
Chúng tôi lật lại vấn đề này xem như một kênh phản biện để Đảng, Nhà nước và Chính phủ xem xét lại một cách nghiêm túc. Và nói như ông Hiển: Để tránh sự trừng phạt của… đất trời!
HỒ SƠ PHẢN BIỆN BỊ LÃNG QUÊN:
CẢNG BIỂN VIỆT NAM
– NHỮNG DỰ ÁN… KINH HOÀNG!
Bài 1: 300 TỈ ĐỒNG CHÌM TRONG BIỂN NƯỚC?
Sự việc bắt đầu “quấy” dư luận bằng hàng loạt những kiến nghị của tiến sĩ Trương Đình Hiển cùng một nhóm những chuyên gia danh tiếng của Phân viện vật lý thuộc Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia gửi cho các ông Hồ Xuân Mãn Bí thư tỉnh uỷ, Nguyễn Văn Mễ (khi đó là Chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên- Huế) và Bộ trưởng Giao thông vận tải (lúc đó là ông Đào Đình Bình).
Theo chương trình hợp tác khoa học giữa tỉnh Thừa Thiên- Huế và Phân viện vật lý tại TP. Hồ Chí Minh (thuộc Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia) trong lĩnh vực thuỷ hải văn và các dự án công trình ven biển, tiến sĩ Trương Đình Hiển đã cùng một nhóm chuyên gia cấp cao tiến hành khảo sát và xem xét cao trình đỉnh bến cảng Chân Mây do công ty tư vấn TEDI Port (Bộ GTVT) thiết kế.
Qua khảo sát thực tế và xem xét bản báo cáo nghiên cứu khả thi cảng Chân Mây, tiến sĩ Hiển và các đồng sự đã phát hiện ra những “lỗ hổng” khiến ai cũng phải… giật mình. Theo thiết kế của TEDI Port, cao trình mặt bến số 1 cảng Chân Mây chỉ đạt 3,5m. Với cách tính của TEDI Port, họ đã “bỏ quên” ba hiện tượng tự nhiên khi tính toán cho cao trình mặt bến: mức nước dâng do bão, sóng và mực nước dao dộng mùa- ba điểm được xem như “kiến thức vỡ lòng” của các nhà thiết kế cảng biển!
Theo trình bày của TEDI Port thì hoá ra họ làm thiết kế theo lối… mò mẫm! Ban đầu cao trình mặt bến được tính chỉ có 2,5m. Sau đó do cảm thấy không yên tâm nên nâng thêm 0,5m. Thấy vẫn …áy náy, nên cho thêm 0,5m nữa gọi là “trừ hao” cho… yên lòng! Thế nhưng, dù đã mấy lần nâng lên cuối cùng thành 3,5m nhưng mặt bến số 1 vẫn có nguy cơ ngập sâu trong nước tới… 1m khi thời tiết bất lợi. (Cách Chân Mây không xa, chưa đầy 30km, cùng chung điều kiện địa hình, địa lý nhưng cảng biển Tiên Sa, cả bến số 1 và 2 lại được thiết kế cao trình mặt bến cao 4,88m). Như vậy, so với Tiên Sa, cao trình bến cảng số 1 Chân Mây thấp hơn tới 1,38m.
Nhận thấy những nguy báo từ sai lầm này, tiến sĩ Hiển đã gửi thư và cấp báo cho lãnh đạo Thừa Thiên- Huế. Lâm vào thế “đã rồi”, Ông Mãn và ông Mễ thống nhất với tiến sĩ Hiển rằng phải báo cáo xin ý kiến Bộ trưởng Giao thông vận tải.
Tiến sĩ Hiển cùng các nhà khoa học lập tức thảo kiến nghị gửi Bộ trưởng Đào Đình Bình. Bản kiến nghị đầu tiên gửi đi ngày 28-1-2003 có đoạn “ Việc xử lý các sai phạm trong việc thiết kế cao trình bến cảng Chân Mây là đương nhiên, tức thì. Đây là vấn đề nghiêm trọng và hoàn toàn không thể bỏ qua trước pháp luật và dư luận xã hội, cũng như trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và nhân dân. Với trách nhiệm là nhà khoa học và công dân của đất nước, chúng tôi kiến nghị: Các sai phạm về thiết kế cao trình đối với cảng Chân Mây là một vấn đề nghiêm trọng cần được xử lý và khắc phục một cách khẩn trương, nghiêm túc để tránh thiệt hại to lớn cho nhân dân và đất nước”. Hai tháng sau, không thấy đoái hoài gì, tiến sĩ Hiển lại gửi tiếp cho ông Bình một bản kiến nghị ghi ngày 25-3-2003. Bản kiến nghị lần này cụ thể hơn “ Công trình bến số 1 cảng Chân Mây (với tổng số tiền đầu tư lên đến 300 tỉ đồng, gần bằng… 100 lần tổng đầu tư cho hầm chui Văn Thánh 2) vẫn được tiếp tục thi công, bất chấp mọi sai lầm về thiết kế”. Và như thế, vô tình người ta đã đem 300 tỉ đồng dìm trong… biển nước!
Ngày 3-4-2003, Bộ GTVT hồi âm bằng một công văn gây ngỡ ngàng và bất bình cho các nhà khoa học. Theo Bộ GTVT thì việc chọn cao trình mặt bến như vậy là “hợp lý” vì “phương pháp tính toán này đã được áp dụng cho tất cả các cảng biển Việt Nam… đồng thời dùng các qui trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và phương pháp tính toán của một số nước trên thế giới như Nhật, Anh, Đức…”.
Ngay lập tức, tiến sĩ Hiển phản ứng gay gắt “Như vậy điều khẳng định kết quả tính toán cao trình bến cảng số 1 Chân Mây do TEDI Port thực hiện như trong công văn của Bộ GTVT là trái về mặt pháp lý với chính quyết định 3589 QĐ/KH-KT của Bộ GTVT ban hành… Điều này hoàn toàn đồng nghĩa với việc ngang nhiên cho phép tính cao trình đỉnh bến của các cảng biển Việt Nam mà không cần tính đến độ cao của nước dâng và độ cao của sóng. Đây là một việc làm sai hoàn toàn, không có cơ sở khoa học và hết sức nguy hiểm cho hệ thống cảng biển Việt Nam”.
Mặc cho các nhà khoa học… kêu gào, bến cảng số 1 Chân Mây vẫn được thi công như thiết kế ban đầu.
Bài 2: BẾN CẢNG SỐ 1 DUNG QUẤT:
LỪA CẢ THỦ TƯỚNG
Tháng 9-2002, Ban quản lý KCN Dung Quất ký hợp đồng với Phân viện vật lý tại TP. Hồ Chí Minh (thuộc Trung tâm KHTN&CNQG) thực hiện tư vấn thẩm định Báo cáo khả thi dự án đê chắn cát cảng Dung Quất. Dự án thẩm định do tiến sĩ Trương Đình Hiển làm chủ nhiệm. Sau khi nghiên cứu bản dự án khả thi do TEDI Port thiết kế, tiến sĩ Hiển và các đồng sự đã sửng sốt khi phát hiện ra tới 40 hạng mục tính toán đầu vào phải chỉnh sửa và đã có ý kiến ngay với nhà thiết kế. Phía TEDI Port đã thừa nhận những sai lầm này và tiếp thu để chỉnh sửa. Vậy nhưng sau 8 lần chỉnh sửa, vẫn còn đến 30 vấn đề sai sót, và điều ngạc nhiên là: TEDI Port vẫn không thể tính được chiều cao đỉnh sóng theo đúng tiêu chuẩn ngành 22 TCN 222-95 của Bộ GTVT.
Tiến sĩ Hiển nhận xét: Các tiêu chuẩn thiết kế do TEDI Port đưa ra đều sai so với điều kiện địa lý, chế độ gió mùa, thuỷ triều ở Dung Quất, Quảng Ngãi. Chúng tôi đã thẩm định và yêu cầu sửa chữa 7 lần, đến lần thứ 8 vẫn không đạt yêu cầu. Hầm chui Văn Thánh thiết kế sai, thi công sai, hao tốn bao nhiêu tiền của. Nếu cảng Dung Quất mà thiết kế theo kiểu này thì coi chừng hàng trăm tỉ đồng sẽ… đổ xuống biển.
Theo tiến sĩ Bùi Quốc Nghĩa, Trưởng phòng thuỷ hải văn công trình, chuyên gia cấp cao trong lĩnh vực động lực học công trình biển và công trình thềm lục địa, Phó chủ nhiệm dự án thẩm định đê chắn sóng cảng Dung Quất: Trong dự án này, phần liên quan đến công trình Nhà máy đóng tàu của Tổng công ty tàu thuỷ Việt Nam ở KCN Dung Quất, chúng tôi đã nêu ra 2 vấn đề mà phía TEDI Port còn phạm sai sót. Một trong hai vấn đề đó lại là cao trình của bến cảng dùng cho khu vực đóng tàu. Bến cảng này có chiều dài hàng trăm mét, nhà thiết kế vẫn chọn cao trình mặt bến chỉ có + 4,0m, trong khi chính báo cáo của họ lại tính độ cao nước dâng với tần suất 1% (Hnd= 1,85m) và mực nước thuỷ triều tần suất 1% (Htt= 2,37m). Như vậy chỉ riêng Hnd 1% + Htt 1% = 4,22m thì khi này cảng Dung Quất và cảng Nhà máy đóng tàu đã ngập trong nước 0,22m. Nếu biết tính cả mực nước dao động mùa và độ vượt đỉnh sóng trên mực nước tính toán thì cảng Dung Quất và mặt bằng cảng Nhà máy đóng tàu sẽ chìm sâu trong nước khoảng 1m!
Điều khiến các nhà khoa học giật mình hơn: Người ta đã liều lĩnh lừa cả… Thủ tướng. Phía TEDI Port đã cố tình thiết kế trái với sự phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ. Trong quyết định phê duyệt số 207/TTg của Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký ngày 11-4-1996 phê duyệt qui hoạch chung KCN Dung Quất, kèm theo bản thuyết minh tóm tắt do Viện qui hoạch đô thị nông thôn Bộ Xây dựng ban hành, trong phần qui định về qui hoạch hệ thống hạ tầng ghi rõ “Khu vực ven biển và cửa sông cao độ xây dựng lớn hơn 4,5m. Khu vực phía trong (nội đồng) cao độ xây dựng lớn hơn 5,2m”. Trên cơ sở sự phê duyệt của Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ngày 19-4-2001, ông Nguyễn Hồng Quân (lúc đó là Thứ trưởng Bộ Xây dựng) đã ký bản quyết định số 716/QĐ-BXD chấp thuận thiết kế kỹ thuật tổng thể- dự toán hạng mục công trình Cảng xuất sản phẩm (gói thầu số 5B) thuộc dự án Nhà máy lọc dầu số 1 Dung Quất. Theo quyết định này, toàn bộ cao trình của 6 mặt bến đều được phê chuẩn ở mức 5m. Như vậy, tại sao cùng trong một cụm cảng Dung Quất, cao trình bến số 1 lại được nhà thiết kế TEDI Port hạ thấp còn 4m, thấp hơn mức phê duyệt của Thủ tướng 0,5m và thấp hơn mức chấp thuận của Bộ Xây dựng 1m?
Một hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra: Vừa mới đưa vào sử dụng thì biển động giữa mùa năm 2002 đã ngay lập tức đánh sập 70m tường bao, sóng biển tràn ngập mặt bến. Và không chỉ thế, biết bao những hiểm nguy đang rình ập và sẵn sàng ập đến bất cứ lúc nào xuất phát từ những sai lầm cơ bản của nhà thiết kế.
TDN
(Tin mới nhất từ ông Lê Văn Dũng, Phó Trưởng ban quản lý Khu Kinh tế Dung Quất nhắn cho tôi: Bến cảng số 1 "có vấn đề" này là khu Cảng tổng hợp Dung Quất, không phải khu bến cảng số 1 dầu khí. Nay đang được chỉnh lại qui hoạch và… thiết kế!)
Bài 3: TCN. 222 VÀ CUỘC TRANH CÃI:
ĂN CẮP HAY… BIÊN SOẠN?
Những sai phạm trong thiết kế cao trình tại cảng biển Dung Quất và Chân Mây là không thể chối cãi, thậm chí chúng không tuân thủ chính những tiêu chuẩn mà Bộ GTVT ban hành. Có lẽ cũng chính bởi lý do “tế nhị” này nên trong công văn trả lời gửi cho tiến sĩ Trương Đình Hiển cùng các đồng sự tại Phân viện vật lý, và chính quyền tỉnh Thừa Thiên- Huế ngày 3-4-2003, Bộ GTVT đã cố tình né tránh, không đả động gì đến tiêu chuẩn ngành “Tải trọng và tác động (do sóng và do tàu) lên công trình thuỷ” mang mã số 22 TCN 222-95 do Bộ GTVT ban hành ngày 24-7-1995 (gọi tắt là TCN.222). Còn trong bản thông báo kết luận cuộc họp xem xét lại về cao trình bến cảng Chân Mây ký ngày 23-6-2003, Bộ GTVT lại đề cập rất… khiêm tốn về TCN.222, dường như họ cố tình lờ đi, thu nhỏ ý nghĩa của nó để lẩn tránh một điều tế nhị nào đó.
Có gì ẩn khuất trong bản TCN.222 mà lãnh đạo Bộ GTVT lại luôn tỏ ra ngại ngùng không muốn đề cặp đến một cách cụ thể?
TCN.222 là một công trình khoa học dày 126 trang. Cơ quan biên soạn (tức tác giả) của công trình khoa học bề thế này là Công ty khảo sát thiết kế giao thông vận tải (tên giao dịch là TEDI), trụ sở tại 278, Tôn Đức Thắng, Hà Nội.
Ngày 24-7-1995, ông Lã Ngọc Khuê, Giáo sư, tiến sĩ, Thứ trưởng Bộ GTVT đã ký quyết định số 3589/QĐKH-KT ban hành công trình “Tiêu chuẩn ngành- tải trọng và tác động (do sóng và do tàu) lên công trình thuỷ” làm tiêu chuẩn của ngành trên …toàn cõi Việt Nam để thiết kế tất cả các công trình giao thông vận tải đường thuỷ. Điều giật mình là: Công trình TCN.222 giống nguyên xi, như thể đã được cop-pi từ 2 công trình khoa học bằng tiếng Nga. Công trình thứ nhất tên gọi là “Tính tải trọng và tác động lên công trình thuỷ (do sóng, băng và tàu)” của Bộ Xây dựng Liên Xô (cũ) ban hành năm 1983, dày 39 trang do 19 Viện nghiên cứu với hàng trăm nhà khoa học lừng danh của Nhà nước Xô Viết biên soạn. Công trình thứ hai mang tên “Hướng dẫn để xác định tải trọng và tác động lên công trình thuỷ (của sóng, băng và tàu)” của Bộ Năng lượng Liên Xô ban hành năm 1977. Qua đối chiếu, từ trang 1 đến trang 77 của TCN.222 được dịch nguyên xi từ công trình thứ nhất, và từ trang 78 đến trang 126 của TCN.222 thì được dịch nguyên xi từ công trình thứ hai. Như vậy toàn bộ 126 trang của công trình khoa học TCN.222 của TEDI thực sự chỉ là việc đánh cắp và đem “luộc” lại hai công trình khoa học do hàng trăm nhà khoa học lừng danh của Liên Xô biên soạn.
Phó Chủ tịch Hội địa lý Việt Nam, tiến sĩ Đặng Văn Phan phát biểu trên báo: Bản tiếng Việt dịch nguyên bản tiếng Nga, phần sáng tạo cơ bản là không có. Bản tiếng Nga có cụm từ “vùng nước mở” thì bản tiếng Việt gọi là “vùng nước không che chắn”. Bản tiếng Nga gọi “chu kỳ trung bình của sóng” thì bản tiếng Việt gọi là “chỉ số trung bình chu kỳ sóng”. Tất cả các công thức được sao chép y chang, chỉ “sáng tạo” khi sửa chữ M (hoa) thành chữ m (thường), sửa chữ c dùng để chỉ giây trong bản tiếng Nga thành chữ sec (chữ Pháp chỉ giây), ký hiệu Fx thì sửa thành Aq, và bớt đi đúng 1 chữ “băng” trong tên gọi của bản tiếng Nga thành tên gọi của bản tiếng Việt TCN.222 (vì họ kịp nhận ra rằng ở Việt Nam không thể có băng!)”. Tiến sĩ Phan nhận xét: “Tôi quá ngạc nhiên vì bản tiếng Việt giống y nguyên văn hai công trình do Liên Xô biên soạn…Năm 1995, khi Bộ GTVT cho ban hành bản tiếng Việt này làm tiêu chuẩn ngành thì Liên Xô vừa sụp đổ, các nhà khoa học của họ cũng không biết đâu mà kiện tụng. Nhưng làm khoa học thì phải trung thực chứ. Không thể lấy một thành tựu của người khác để gọi là do mình… khám phá ra được!”.
Tiến sĩ Trương Đình Hiển thì… chua chát: “Thật không công bằng chút nào khi chúng ta đi bắt giữ một người bán băng đĩa lậu, mặc dù trên băng đĩa này vẫn ghi tên tuổi thật của tác giả; còn ở một công trình khoa học có dấu hiệu sao y bản chính nhưng lại "quên" tên tác giả thì chúng ta lại cho qua”.
Về phần mình, Giáo sư tiến sĩ Lã Ngọc Khuê, người ký ban hành TCN. 222 thì phát biểu: Việc sử dụng tài liệu của Liên Xô để xây dựng tiêu chuẩn ngành là công khai, được đề xuất trong… đề cương phê duyệt. Và không chỉ có TCN. 222 do Bộ GTVT công bố mà nhiều tiêu chuẩn Việt Nam khác cũng được tiến hành theo… thông lệ như vậy! Vì thế, bảo anh em… ăn cắp bản quyền là không đúng (!?)
Chẳng hiểu khi gọi là ăn cắp thì có… oan không, chỉ biết rằng cái công trình khoa học TCN. 222 giống hai công trình khoa học của Liên Xô đến từng… dấu phẩy! Tiến sĩ Hiển, và rất nhiều đồng sự khác đã không kìm được mình khi thốt lên “Tôi thật sự xấu hổ cho những nhà khoa học!”.
Bài 4: LỜI CẢNH BÁO MANG TÊN… TEDI PORT
Những sai phạm tại dự án cảng biển Dung Quất và Chân Mây đã thực sự cho thấy nhiều lỗ hổng trong kiến thức về thiết kế cảng biển của TEDI Port. Khó có thể hình dung nổi một nhà thiết kế cảng biển lại không biết cách đo nổi chiều cao đỉnh sóng, bỏ qua tất cả những yếu tố mực nước dâng do bão, mực sóng và nước dao động mùa, những yếu tố tối thiểu được xem như “kiến thức vỡ lòng” về thiết kế cảng biển.
Vậy mà TEDI Port lại đang được xem là nhà thiết kế chủ lực, đang nhận trách thiết kế hàng loạt những dự án cảng biển nước sâu lớn và quan trọng bậc nhất từ Bắc chí Nam trong suốt những năm qua. Hàng loạt những dự án cảng biển do họ thiết kế đã gặp sự cố và đang tiếp tục báo nguy:
– Bến cảng số 1 Dung Quất: được thiết kế với cao trình 4m, thấp hơn chuẩn cao độ xây dựng của khu vực 0,5m. Đã bị sóng đánh tràn mặt bến năm 2002, cuốn sập 70m tường bao. Ngoài ra, cơ quan thẩm định còn phát hiện ra… 40 điểm sai lầm trong khâu thiết kế.
– Công trình đê chắn sóng Dung Quất: Do khảo sát thiết kế không đẩy đủ và thiếu thận trọng nên khi đang thi công được 500m đã gặp phải túi bùn, phải dừng lại một thời gian dài, ném bao nhiêu tiền của xuống biển.
– Cảng Phú Quí (Bình Thuận): Dài 120m, kinh phí đầu tư 80 tỉ đồng, bị sóng tràn liên tiếp suốt trong những năm 1999 đến 2002, sập hoàn toàn khoảng 10m, 70% còn lại hư hỏng nặng nhiều đoạn.
– Cảng Côn Đảo (trong vịnh Côn Sơn): Bị sóng đánh tốc dỡ một đoạn cảng 30m trong tổng số 40m chiều dài, rộng 2m, đường vào cảng bị sụt lở nghiêm trọng sâu 1m, dài 8m, rộng 5m vào năm 1999.
Tổng những thiệt hại trên ước không dưới… ngàn ngàn tỉ đồng. Đó là chưa kể những nguy cơ còn tiểm ẩn, sẵn sàng ập đến bất cứ lúc nào từ chính những lơ mơ và sai lầm trong thiết kế của TEDI Port.
Không chỉ dừng ở đó. Sự mập mờ trong kiến thức của TEDI Port cùng những sai phạm cũng như sự cố, thiệt hại trên hàng loạt những dự án cảng biển đã bộc lộ chính những lỗ hổng trong kiến thức của những quan chức lãnh đạo Bộ GTVT.
Trong công văn 1344/GTVT-CGĐ do ông Nguyễn Việt Tiến (khi đó là Thứ trưởng Bộ GTVT) ký ngày 3-4-2003 đã khẳng định cách tính cao trình đỉnh bến cảng số 1 Chân Mây do TEDI Port thực hiện (cách tính này đã không hề đếm xỉa đến độ cao nước dâng và độ vượt đỉnh sóng trên mực nước tính toán) là… đúng và hợp lý. Điều này hoàn toàn đồng nghĩa với việc Bộ GTVT đã ngang nhiên cho phép tính cao trình đỉnh bến của các bến cảng Việt Nam mà không cần tính đến… độ cao của nước dâng và độ cao của sóng.
Theo tiến sĩ Trương Đình Hiển: Đây là một việc làm thiếu hiểu biết và sai hoàn toàn, không có cơ sở khoa học và hết sức nguy hiểm cho hệ thống cảng biển Việt Nam.
Cảng Chân Mây, Dung Quất… cũng như toàn bộ vùng biển dãy ven bờ Việt Nam, ngoài hiện tượng thuỷ triều ra, còn tồn tại các hiện tượng tự nhiên khác, đó là nước dâng, sóng, mực nước dao động mùa. Vì vậy, khi xác định cao trình đỉnh bến của các cảng biển cần phải tính đến tác động của tất cả các hiện tượng này. Điều kiện bắt buộc là cao trình đỉnh bến của cảng phải đủ lớn để sóng không nhào lên bến và không dội vào đáy sàn từ dưới lên. Như vậy rõ ràng mặt bến phải cao hơn hoặc ngang bằng đỉnh sóng. Đó vừa là nguyên tắc, là “kiến thức vỡ lòng”, vừa là qui luật của… trời đất, không ai có thể liều mạng nhắm mắt bỏ qua mà không tính đến chúng khi bắt tay vào thiết kế xây dựng công trình ven biển và hải đảo.
Vậy nhưng chính lãnh đạo Bộ GTVT lại dám khẳng định cách tính như vậy của TEDI Port là đúng và hợp lý! Nguy hiểm hơn, chính bộ GTVT lại công khai thừa nhận “Phương pháp tính toán này đã được áp dụng cho tất cả các cảng biển Việt Nam”. Còn Hội đồng khoa học và công nghệ của Bộ GTVT thì lại thừa nhận “Hiện nay, trong các tiêu chuẩn, qui trình, qui phạm sử dụng cho thiết kế cảng biển của nước ta chưa có phần qui định về việc tính toán xác định cao trình đỉnh bến”.
Như vậy thì không chỉ có Dung Quất, Chân Mây… mà toàn bộ hệ thống cảng biển Việt Nam đang thực sự… lâm nguy!
Và nói như ông Hiển: Khó mà tránh khỏi sự trừng phạt của… Đất Trời!
PR lòng tốt
Đó là những hình ảnh phản cảm mang danh lòng tốt. Có trăm ngàn cách trao. Đâu cứ nhất nhất phải kéo những đứa trẻ đầu vấn khăn tang ra xếp hàng trước bàn thờ nghi ngút khói hương để trao tiền và quay phim chụp ảnh.
Việc UBND huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam thẳng thừng từ chối nhận 180 tấn gạo cứu trợ vì chất lượng gạo có vấn đề đang là câu chuyện nóng. Nóng bởi đây là lần đầu tiên, người dân đang đói, cần được cứu trợ, nhưng họ vẫn sẵn sàng nói không với những tấn hàng từ thiện kém chất lượng.
Trước đó, không ít chuyến hàng cứu trợ khi về đến dân đã thành hàng thiu thối. Năm trước có nơi (cũng tại Quảng Nam) nhận được hàng xe tải thịt hộp cứu trợ, nhưng khi mở ra thì toàn những hộp thịt quá đát, bốc mùi phải vứt chôn.
Những câu chuyện trên liệu đánh động được điều gì nơi các nhà thiện nguyện?
Hình ảnh những doanh nghiệp, những ca sĩ, người mẫu, diễn viên, hoa hậu, những tổ chức đoàn thể và kể cả các đại gia quyên góp tiền hàng về cứu dân kịp thời trong những con bão lũ, thiên tai hoạn nạn… là đáng quí, đáng trân trọng và luôn tạo nhiều ấn tượng xúc động. Lá lành đùm lá rách- cái nghĩa đạo ấy đã thành như một nét văn hóa đậm chất nhân văn của người Việt.
Tuy nhiên, lòng tốt nhiều khi đã được PR quá lố.
Dư luận chưa quên vụ gần 200 ca sĩ tên tuổi khắp 3 miền tụ hội về miền Trung trong một sô ca nhạc lớn mang tên “Ngày hội ca sĩ – Nối vòng tay lớn” với mục đích quyên tiền giúp đỡ người nghèo miền Trung bị bão lũ. Hát xong, chính quyền địa phương tặng bằng khen và bảng vàng bảng bạc ghi danh, tấm lòng hảo tâm của nhiều ca sĩ, nhiều doanh nghiệp, nhiều đại gia được xướng danh và đài đọc báo đăng suốt mấy kỳ. Nghe hô quyên được hơn 19 tỷ. Vậy mà đằng đẵng từ trước Tết năm ngoái đến nay số tiền đó vẫn còn… treo nợ! Địa phương phải nhiều lần phát công văn “nhắc nhở” đòi nhưng nhiều vị vẫn biệt tăm. Thậm chí có “nhà hảo tâm” khi đó đã hô mua một chai rượu 295 năm tuổi nhưng đến giờ vẫn … trốn đâu không thấy!
Hiệu quả PR cho “lòng tốt” của các danh ca, các đại gia thì quá rõ. Nhưng người nghèo thì vẫn quanh năm ngóng cổ chờ.
Tôi cũng đã trực tiếp chứng kiến nhiều cuộc… cứu trợ rất hài! Có đoàn kéo về hơn chục người, vị nào vị nấy áo vét cà vạt bóng loáng, tiền cứu trợ có… vài triệu, nhưng cứ ngồi mãi ở hội trường để chờ truyền hình đến quay. Có sao này, hoa hậu nọ, người mẫu kia kéo cả đoàn nhà báo hùng hậu hơn chục tay máy ảnh và camera về làng, lôi hết các cụ già đến những đứa trẻ còn đang chít vành khăn tang trắng trên đầu ra dàn hàng ngang trước bàn thờ nghi ngút khói hương để trao phong bì và quay phim chụp ảnh.
Đó là những hình ảnh phản cảm mang danh lòng tốt. Có trăm ngàn cách trao. Đâu cứ nhất nhất phải kéo những đứa trẻ đầu vấn khăn tang ra xếp hàng trước bàn thờ nghi ngút khói hương để trao tiền?
Nực cười đến mức năm rồi có đến gần chục sao gồm các hoa hậu, người mẫu, diễn viên, ca sĩ… nổi hứng nghĩ ra trò cởi áo tụt quần chụp ảnh nuy để làm… từ thiện!?
Choáng! Sau những màn nuy gây sốc mang danh từ thiện ấy, dường như các sao có vẻ nổi tiếng hơn, các sô biểu diễn, quảng cáo dồn dập hơn. Chỉ có số tiền mà họ tuyên bố “từ thiện” không ai biết thực tế là bao và nó có thật đến với người nghèo?
Lòng tốt thì chẳng nên phô khoe. Từ thiện mà cứ hô toáng lên, cứ trống giong cờ mở thì có khi phải ngoái nhìn lại xem cái gì đang che núp sau những tấm áo mang danh thiện nguyện. Một xã hội mà ngay cả lòng tốt cũng bị nghi ngờ, cũng bị diễn trò thì hình như loạn mất rồi.
Người dân nghèo khó đã cần được cứu trợ, giúp đỡ sẻ chia, nhưng đừng biến họ thành những đối tượng để diễn trò PR lòng tốt!
Việc UBND huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam thẳng thừng từ chối nhận 180 tấn gạo cứu trợ vì chất lượng gạo có vấn đề đang là câu chuyện nóng. Nóng bởi đây là lần đầu tiên, người dân đang đói, cần được cứu trợ, nhưng họ vẫn sẵn sàng nói không với những tấn hàng từ thiện kém chất lượng.
Trước đó, không ít chuyến hàng cứu trợ khi về đến dân đã thành hàng thiu thối. Năm trước có nơi (cũng tại Quảng Nam) nhận được hàng xe tải thịt hộp cứu trợ, nhưng khi mở ra thì toàn những hộp thịt quá đát, bốc mùi phải vứt chôn.
Những câu chuyện trên liệu đánh động được điều gì nơi các nhà thiện nguyện?
Hình ảnh những doanh nghiệp, những ca sĩ, người mẫu, diễn viên, hoa hậu, những tổ chức đoàn thể và kể cả các đại gia quyên góp tiền hàng về cứu dân kịp thời trong những con bão lũ, thiên tai hoạn nạn… là đáng quí, đáng trân trọng và luôn tạo nhiều ấn tượng xúc động. Lá lành đùm lá rách- cái nghĩa đạo ấy đã thành như một nét văn hóa đậm chất nhân văn của người Việt.
Tuy nhiên, lòng tốt nhiều khi đã được PR quá lố.
Dư luận chưa quên vụ gần 200 ca sĩ tên tuổi khắp 3 miền tụ hội về miền Trung trong một sô ca nhạc lớn mang tên “Ngày hội ca sĩ – Nối vòng tay lớn” với mục đích quyên tiền giúp đỡ người nghèo miền Trung bị bão lũ. Hát xong, chính quyền địa phương tặng bằng khen và bảng vàng bảng bạc ghi danh, tấm lòng hảo tâm của nhiều ca sĩ, nhiều doanh nghiệp, nhiều đại gia được xướng danh và đài đọc báo đăng suốt mấy kỳ. Nghe hô quyên được hơn 19 tỷ. Vậy mà đằng đẵng từ trước Tết năm ngoái đến nay số tiền đó vẫn còn… treo nợ! Địa phương phải nhiều lần phát công văn “nhắc nhở” đòi nhưng nhiều vị vẫn biệt tăm. Thậm chí có “nhà hảo tâm” khi đó đã hô mua một chai rượu 295 năm tuổi nhưng đến giờ vẫn … trốn đâu không thấy!
Hiệu quả PR cho “lòng tốt” của các danh ca, các đại gia thì quá rõ. Nhưng người nghèo thì vẫn quanh năm ngóng cổ chờ.
Tôi cũng đã trực tiếp chứng kiến nhiều cuộc… cứu trợ rất hài! Có đoàn kéo về hơn chục người, vị nào vị nấy áo vét cà vạt bóng loáng, tiền cứu trợ có… vài triệu, nhưng cứ ngồi mãi ở hội trường để chờ truyền hình đến quay. Có sao này, hoa hậu nọ, người mẫu kia kéo cả đoàn nhà báo hùng hậu hơn chục tay máy ảnh và camera về làng, lôi hết các cụ già đến những đứa trẻ còn đang chít vành khăn tang trắng trên đầu ra dàn hàng ngang trước bàn thờ nghi ngút khói hương để trao phong bì và quay phim chụp ảnh.
Đó là những hình ảnh phản cảm mang danh lòng tốt. Có trăm ngàn cách trao. Đâu cứ nhất nhất phải kéo những đứa trẻ đầu vấn khăn tang ra xếp hàng trước bàn thờ nghi ngút khói hương để trao tiền?
Nực cười đến mức năm rồi có đến gần chục sao gồm các hoa hậu, người mẫu, diễn viên, ca sĩ… nổi hứng nghĩ ra trò cởi áo tụt quần chụp ảnh nuy để làm… từ thiện!?
Choáng! Sau những màn nuy gây sốc mang danh từ thiện ấy, dường như các sao có vẻ nổi tiếng hơn, các sô biểu diễn, quảng cáo dồn dập hơn. Chỉ có số tiền mà họ tuyên bố “từ thiện” không ai biết thực tế là bao và nó có thật đến với người nghèo?
Lòng tốt thì chẳng nên phô khoe. Từ thiện mà cứ hô toáng lên, cứ trống giong cờ mở thì có khi phải ngoái nhìn lại xem cái gì đang che núp sau những tấm áo mang danh thiện nguyện. Một xã hội mà ngay cả lòng tốt cũng bị nghi ngờ, cũng bị diễn trò thì hình như loạn mất rồi.
Người dân nghèo khó đã cần được cứu trợ, giúp đỡ sẻ chia, nhưng đừng biến họ thành những đối tượng để diễn trò PR lòng tốt!
Ấn tượng ỉa đái
post từ http://truongduynhat.vn/?p=3186
Nhiều người sang Mỹ đi Âu về ấn tượng bởi những tòa nhà chọc trời, về ô tô và mức sống như thiên đường… chủ nghĩa xã hội! Còn với tôi, ấn tượng nhất chính là chuyện… ỉa đái!
Một bản tin trên báo Dân Việt đọc cứ rùng mình: Từ nhiều năm nay, hơn 500 học sinh và 42 giáo viên trường mầm non Hữu Bằng (Thạch Thất, Hà Nội) phải thường xuyên đi đại tiện vào… túi nylon. Động tác thường xuyên đã trở thành thói quen thường nhật của cô giáo Nguyễn Thị Thu Hiền mỗi khi kết thúc giờ dạy là đi túm gom những túi nylon ấy ném ra thùng rác trước cổng trường.
Đó là câu chuyện giữa Hà Nội thủ đô nghìn năm văn vật. Chuyện ỉa đái ở những vùng xa vùng sâu nghèo khó hơn thủ đô còn kinh hãi vạn phần.
Đổ lỗi cho sự khốn khó cũng không đúng. Bởi không thấy đất nước nào dân tộc nào mà cái sự ỉa bậy lại được khái quát thành một văn hóa sướng: “nhất Quận Công nhì ỉa đồng”, hay “thứ nhất là đỗ thám hoa, thứ nhì cưới vợ, thứ ba ỉa đồng”…
Nhiều bạn phỏng vấn tôi: anh Nhất hay ra nước ngoài, thấy ấn tượng nhất điều gì? Tôi hay bảo: là… chủ nghĩa xã hội! Mô hình chủ nghĩa xã hội mà Mác và Lê-nin mơ tưởng nó đang hiện hữu ở các nước Tư bản phát triển, chứ không phải ở các quốc gia Cộng sản. Họ tiến đến chủ nghĩa xã hội lâu rồi nhưng người ta im không nói, còn Việt Nam mình nói mãi, hô hào tiến lên mãi mà hơn nửa thế kỷ vẫn quẩn quanh ở “thời kỳ quá độ”. Có anh vặn: nói thế chung chung và mơ hồ quá, anh cụ thể vắn tắt xem chuyện gì, cái gì ấn tượng nhất, nói ra hiểu liền cơ! Hóa ra nói chủ nghĩa xã hội là chung chung mơ hồ. Thế thì cụ thể nhé: Nhiều người sang Mỹ đi Âu về ấn tượng bởi những tòa nhà chọc trời, về ô tô và mức sống như thiên đường… chủ nghĩa xã hội! Còn với tôi, ấn tượng nhất chính là chuyện… ỉa đái!
Hôm rồi đi Canada, buổi gặp nào với người Việt xa xứ họ cũng hỏi tôi “anh Nhất ấn tượng điều gì”. Lần nào tôi cũng thật thà: là chuyện ỉa đái! Người Canada gọi cái chốn ỉa đái ấy là washroom. Nhìn washroom, chui vào washroom biết cái đất nước này nó sạch và văn minh cỡ nào. Không biết họ “thiết kế” cái đất nước Canada ra sao mà đi đâu, nhìn đâu cũng thấy washroom, bất kể giữa trung tâm phố thị hay heo hút giữa núi rừng. Như thể cứ lúc nào nghe cảm giác buồn… là thấy ngay washroom trước mặt. Họ giải thích thế này: Không vậy lỡ một người dân nào, bất chợt một lúc nào đó, ở đâu đó buồn ỉa mà tìm không kịp chỗ để cho họ đi, người ta sẽ kiện chính phủ ra tòa! Đi suốt từ Vancouver- Toronto- Ottawa- Montreal- Quebec… không thấy đâu họ thu tiền phí đái ỉa như Việt Nam mình.
Hoặc hãy nhìn vào chỗ ỉa đái của Google để học gã khổng lồ này. Với Google, muốn tư duy, sáng tạo và phát triển, hãy tư duy và sáng tạo từ… cái bàn ỉa! Mọi chốn ỉa đái trong đại bản doanh của tập đoàn Google đều được trang bị giàn xí hiện đại và tối tân bậc nhất của Nhật Bản, chúng có khả năng sưởi ấm trong những ngày giá lạnh. Xả nước vẫn là chưa đủ, một nút bấm không dây ngay trên cánh cửa sẽ kích hoạt tính năng dọn vệ sinh và sấy khô vòng 3 cho người dùng. Không chỉ được nuông chiều bằng những bồn xí hi-tech, nhân viên Google còn được khuyến khích tận dụng tối đa khoảng thời gian "rảnh rỗi" hiếm hoi trong không gian yên lặng một mình này cho tư duy sáng tạo. Bên trong mỗi khoang toilet của Google đều gắn một bảng điện tử với mã test sử dụng cơ sở dữ liệu. Nó sẽ hiển thị những câu đố được thay đổi hàng tuần, xoáy vào những chủ đề kỹ thuật và mã lập trình testing. Toilet của Google phản ánh rõ triết lý làm việc của họ. Với hệ thống trang thiết bị hiện đại, hào phóng, toilet không chỉ là chốn ỉa đái, nó giúp con người cảm thấy nhẹ nhõm, thư giãn, vui vẻ và tư duy theo cách thức… không bình thường! Đấy là triết lý của Google và chính nhờ vậy mà Google có thể sáng tạo ra hàng loạt những sản phẩm, dịch vụ mới với tốc độ tên lửa!
Năm qua Mỹ, tôi thấy thằng bạn cứ mỗi lần vào toilet là hắn lại ôm theo cái laptop. Hỏi mày tranh thủ chát chít với con nào à? Hắn bảo: tư duy nghiêm túc chứ chát chít chi, không hiểu sao cứ mỗi lần ngồi ỉa, tớ lại tư duy ra nhiều chuyện lớn!
Tôi tin hắn. Cũng như tôi tin, không ít phát kiến vĩ đại làm thay chuyển nhân loại đã có thể nảy sinh từ cái khoảng không gian một mình yên lặng ỉa đái này.
Nói đâu xa, nhìn ngay mấy anh châu Á mũi tẹt da vàng như ta nhưng chuyện ỉa đái của họ cũng khác xa vời vợi. Hồi chuyện ỉa đái vẫn còn bậy như Việt Nam mình, Phó Thủ tướng Malaysia N. Razak đã bức xúc đến mức phải kêu gọi một cuộc "cách mạng toilet" trên toàn quốc. Ông tuyên bố: sự sạch đẹp của "chốn riêng tư" này là thước đo cho sự văn minh của một quốc gia.
Người Hàn quốc thì đã biết nói không với tượng đài lãnh tụ để thay bằng tượng đài nhà xí. “Toà nhà toilet” Haewoojae, hay còn gọi là tượng đài nhà xí là một biểu tượng văn hóa kỳ thú và tự hào của Suwon. Kiến trúc trông như một bệ xí khổng lồ. Bên trong chứa 4 toilet, trong đó một toilet trung tâm có vách, trần, sàn đều làm bằng kính trong suốt và hệ thống âm thanh chất lượng cao phát các bản nhạc cổ điển du dương. Các bức vách của toilet sẽ tự động chuyển sang đục khi có người vào sử dụng. Tác giả tượng đài nhà xí này là kiến trúc sư Sim Jae Duck (người được mệnh danh là Mr. Toilet). Ông nói: “nên học cách xem toilet không chỉ là nơi để bài tiết mà còn là chỗ để thư giãn, suy tư và hạnh phúc”.
Còn với người Nhật, toilet từ lâu đã trở thành một nét văn hóa quan trọng đến mức họ tổ chức hẳn một ngày lễ ỉa đái, gọi là “ngày toilet Nhật Bản” ấn định vào 10/11 hàng năm.
Chuyện ỉa đái quan trọng và mang tính toàn cầu đến mức thế giới cũng đã có Tổ chức nhà cầu quốc tế (World Toilet Organization). Thành lập năm 2001, World Toilet Organization là một tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu dành riêng cho việc cải thiện các điều kiện vệ sinh môi trưởng trên toàn thế giới. Hội nghị thượng đỉnh toilet thế giới lần thứ 11 sẽ được tổ chức trong các ngày 22-25/11 năm nay tại Hải Nam, Trung Quốc.
Nhiều nước đã ban hành hẳn bộ qui chuẩn quốc gia về bồn cầu và không gian toilet. Cụ thể và chi li đến từng độ chuẩn ánh sáng, độ bóng sạch, chiều cao bề rộng cũng như hệ thống các “công cụ hỗ trợ”… Việt Nam rất nhiều thứ bộ qui chuẩn quốc gia, kể cả bộ chuẩn về gia đình văn hóa, tổ văn hóa, khu phố văn hóa, Hà Nội thậm chí còn đang xây dựng một bộ chuẩn gọi là “người Hà Nội thanh lịch, văn minh”. Những thứ đó quá nhiều, nhiều đến mức không nhớ hết. Nhưng lại thiếu một bộ chuẩn về bồn cầu và không gian ỉa đái.
Sẽ không quá khi nói rằng: muốn biết cung cách, nề nếp sinh hoạt, tính cách, thẩm mỹ, văn hóa của một chủ nhân, hay thậm chí là của một dân tộc, đừng nhìn vào phòng khách hay chỗ ngồi ăn, hãy nhìn vào chốn ỉa đái trong nhà họ.
Vào chỗ ỉa đái, người ta không chỉ đái ỉa. Bồn cầu ở nhiều quốc gia trên thế giới người ta thiết kế cả thiết bị điện từ phát sóng lan qua bồn cầu để đo tỷ lệ mỡ trong cơ thể, hoặc để sưởi ấm, để đo nhịp tim, huyết áp… Có loại bồn cầu phát sáng trong bóng tối, có nắp đậy phát ra tiếng vo vo như ong khi bộ cảm biến hồng ngoại nhận ra cơ thể người, rồi còn có thể chơi một lúc 6 bản nhạc với tiếng chim hót líu lo, tiếng hòa âm của gió đến tiếng bập bùng của đàn hạc. Có loại bồn cầu vừa ngồi vừa lướt web, xem phim, thậm chí gắn hẳn một giàn nhạc giao hưởng.
Nhìn chuyện ỉa đái, vào chốn ỉa đái của họ đủ biết mức sống, văn hóa của con người và dân tộc họ cách xa người Việt mức nào. Không có nền giáo dục nào mà cô giáo một tay cầm phấn dạy một tay cầm túi phân. Có quốc gia nào mà trung bình mỗi ngày, các đoàn tàu khách xuyên Việt thản nhiên tống đổ xuống đường ray trên 4 tấn phân người và 6 vạn lít nước tiểu.
Lâu rồi, tôi đã viết: Trên thế giới này, chắc mỗi người Việt có văn hoá… đái đường. Hễ thấy những ai thản nhiên móc tay kéo quần tè bên vệ đường thì không cần phải hỏi quốc tịch, bởi chắc chắn đó chỉ có thể là người Việt Nam (xem bài Đông Tây nghịch- thuận trong loạt phóng sự “Ngao du trên trục Đông Tây”).
Ngành văn hóa- du lịch hay thăm dò, thống kê ý kiến du khách. Thấy năm nào cũng đầy rẫy những ý kiến ấn tượng. Nhưng đã bao giờ lấy ý kiến du khách ngoại quốc quanh chuyện ỉa đái này? Nếu hỏi, tôi chắc đa phần họ “kinh sợ” Việt Nam nhất là chuyện… ỉa đái!
Trong vô vàn mục tiêu phát triển, thôi thì chưa phát được cái gì trước hết hãy thay chuyển cho được chuyện ỉa đái. Ưu tiên cho mục tiêu ỉa đái trước có lẽ cũng là một cách thay chuyển văn hóa. Để thay chuyển hình ảnh đất nước, để đất nước phát triển và văn minh, có lẽ phải tư duy đầu tiên cho mục tiêu đái ỉa này!
Lãnh đạo nhà mình, ai cũng “khiêm nhường” không muốn (hoặc không thể) tạo dấu ấn. Thôi thì đừng nói đến dấu ấn gì lớn lao, hãy cố gắng để lại dấu ấn làm thay chuyển chuyện ỉa đái này cũng đã là văn hóa và phước hạnh lắm rồi!
Nhiều người sang Mỹ đi Âu về ấn tượng bởi những tòa nhà chọc trời, về ô tô và mức sống như thiên đường… chủ nghĩa xã hội! Còn với tôi, ấn tượng nhất chính là chuyện… ỉa đái!
Một bản tin trên báo Dân Việt đọc cứ rùng mình: Từ nhiều năm nay, hơn 500 học sinh và 42 giáo viên trường mầm non Hữu Bằng (Thạch Thất, Hà Nội) phải thường xuyên đi đại tiện vào… túi nylon. Động tác thường xuyên đã trở thành thói quen thường nhật của cô giáo Nguyễn Thị Thu Hiền mỗi khi kết thúc giờ dạy là đi túm gom những túi nylon ấy ném ra thùng rác trước cổng trường.
Đó là câu chuyện giữa Hà Nội thủ đô nghìn năm văn vật. Chuyện ỉa đái ở những vùng xa vùng sâu nghèo khó hơn thủ đô còn kinh hãi vạn phần.
Đổ lỗi cho sự khốn khó cũng không đúng. Bởi không thấy đất nước nào dân tộc nào mà cái sự ỉa bậy lại được khái quát thành một văn hóa sướng: “nhất Quận Công nhì ỉa đồng”, hay “thứ nhất là đỗ thám hoa, thứ nhì cưới vợ, thứ ba ỉa đồng”…
Nhiều bạn phỏng vấn tôi: anh Nhất hay ra nước ngoài, thấy ấn tượng nhất điều gì? Tôi hay bảo: là… chủ nghĩa xã hội! Mô hình chủ nghĩa xã hội mà Mác và Lê-nin mơ tưởng nó đang hiện hữu ở các nước Tư bản phát triển, chứ không phải ở các quốc gia Cộng sản. Họ tiến đến chủ nghĩa xã hội lâu rồi nhưng người ta im không nói, còn Việt Nam mình nói mãi, hô hào tiến lên mãi mà hơn nửa thế kỷ vẫn quẩn quanh ở “thời kỳ quá độ”. Có anh vặn: nói thế chung chung và mơ hồ quá, anh cụ thể vắn tắt xem chuyện gì, cái gì ấn tượng nhất, nói ra hiểu liền cơ! Hóa ra nói chủ nghĩa xã hội là chung chung mơ hồ. Thế thì cụ thể nhé: Nhiều người sang Mỹ đi Âu về ấn tượng bởi những tòa nhà chọc trời, về ô tô và mức sống như thiên đường… chủ nghĩa xã hội! Còn với tôi, ấn tượng nhất chính là chuyện… ỉa đái!
Hôm rồi đi Canada, buổi gặp nào với người Việt xa xứ họ cũng hỏi tôi “anh Nhất ấn tượng điều gì”. Lần nào tôi cũng thật thà: là chuyện ỉa đái! Người Canada gọi cái chốn ỉa đái ấy là washroom. Nhìn washroom, chui vào washroom biết cái đất nước này nó sạch và văn minh cỡ nào. Không biết họ “thiết kế” cái đất nước Canada ra sao mà đi đâu, nhìn đâu cũng thấy washroom, bất kể giữa trung tâm phố thị hay heo hút giữa núi rừng. Như thể cứ lúc nào nghe cảm giác buồn… là thấy ngay washroom trước mặt. Họ giải thích thế này: Không vậy lỡ một người dân nào, bất chợt một lúc nào đó, ở đâu đó buồn ỉa mà tìm không kịp chỗ để cho họ đi, người ta sẽ kiện chính phủ ra tòa! Đi suốt từ Vancouver- Toronto- Ottawa- Montreal- Quebec… không thấy đâu họ thu tiền phí đái ỉa như Việt Nam mình.
Hoặc hãy nhìn vào chỗ ỉa đái của Google để học gã khổng lồ này. Với Google, muốn tư duy, sáng tạo và phát triển, hãy tư duy và sáng tạo từ… cái bàn ỉa! Mọi chốn ỉa đái trong đại bản doanh của tập đoàn Google đều được trang bị giàn xí hiện đại và tối tân bậc nhất của Nhật Bản, chúng có khả năng sưởi ấm trong những ngày giá lạnh. Xả nước vẫn là chưa đủ, một nút bấm không dây ngay trên cánh cửa sẽ kích hoạt tính năng dọn vệ sinh và sấy khô vòng 3 cho người dùng. Không chỉ được nuông chiều bằng những bồn xí hi-tech, nhân viên Google còn được khuyến khích tận dụng tối đa khoảng thời gian "rảnh rỗi" hiếm hoi trong không gian yên lặng một mình này cho tư duy sáng tạo. Bên trong mỗi khoang toilet của Google đều gắn một bảng điện tử với mã test sử dụng cơ sở dữ liệu. Nó sẽ hiển thị những câu đố được thay đổi hàng tuần, xoáy vào những chủ đề kỹ thuật và mã lập trình testing. Toilet của Google phản ánh rõ triết lý làm việc của họ. Với hệ thống trang thiết bị hiện đại, hào phóng, toilet không chỉ là chốn ỉa đái, nó giúp con người cảm thấy nhẹ nhõm, thư giãn, vui vẻ và tư duy theo cách thức… không bình thường! Đấy là triết lý của Google và chính nhờ vậy mà Google có thể sáng tạo ra hàng loạt những sản phẩm, dịch vụ mới với tốc độ tên lửa!
Năm qua Mỹ, tôi thấy thằng bạn cứ mỗi lần vào toilet là hắn lại ôm theo cái laptop. Hỏi mày tranh thủ chát chít với con nào à? Hắn bảo: tư duy nghiêm túc chứ chát chít chi, không hiểu sao cứ mỗi lần ngồi ỉa, tớ lại tư duy ra nhiều chuyện lớn!
Tôi tin hắn. Cũng như tôi tin, không ít phát kiến vĩ đại làm thay chuyển nhân loại đã có thể nảy sinh từ cái khoảng không gian một mình yên lặng ỉa đái này.
Nói đâu xa, nhìn ngay mấy anh châu Á mũi tẹt da vàng như ta nhưng chuyện ỉa đái của họ cũng khác xa vời vợi. Hồi chuyện ỉa đái vẫn còn bậy như Việt Nam mình, Phó Thủ tướng Malaysia N. Razak đã bức xúc đến mức phải kêu gọi một cuộc "cách mạng toilet" trên toàn quốc. Ông tuyên bố: sự sạch đẹp của "chốn riêng tư" này là thước đo cho sự văn minh của một quốc gia.
Người Hàn quốc thì đã biết nói không với tượng đài lãnh tụ để thay bằng tượng đài nhà xí. “Toà nhà toilet” Haewoojae, hay còn gọi là tượng đài nhà xí là một biểu tượng văn hóa kỳ thú và tự hào của Suwon. Kiến trúc trông như một bệ xí khổng lồ. Bên trong chứa 4 toilet, trong đó một toilet trung tâm có vách, trần, sàn đều làm bằng kính trong suốt và hệ thống âm thanh chất lượng cao phát các bản nhạc cổ điển du dương. Các bức vách của toilet sẽ tự động chuyển sang đục khi có người vào sử dụng. Tác giả tượng đài nhà xí này là kiến trúc sư Sim Jae Duck (người được mệnh danh là Mr. Toilet). Ông nói: “nên học cách xem toilet không chỉ là nơi để bài tiết mà còn là chỗ để thư giãn, suy tư và hạnh phúc”.
Còn với người Nhật, toilet từ lâu đã trở thành một nét văn hóa quan trọng đến mức họ tổ chức hẳn một ngày lễ ỉa đái, gọi là “ngày toilet Nhật Bản” ấn định vào 10/11 hàng năm.
Chuyện ỉa đái quan trọng và mang tính toàn cầu đến mức thế giới cũng đã có Tổ chức nhà cầu quốc tế (World Toilet Organization). Thành lập năm 2001, World Toilet Organization là một tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu dành riêng cho việc cải thiện các điều kiện vệ sinh môi trưởng trên toàn thế giới. Hội nghị thượng đỉnh toilet thế giới lần thứ 11 sẽ được tổ chức trong các ngày 22-25/11 năm nay tại Hải Nam, Trung Quốc.
Nhiều nước đã ban hành hẳn bộ qui chuẩn quốc gia về bồn cầu và không gian toilet. Cụ thể và chi li đến từng độ chuẩn ánh sáng, độ bóng sạch, chiều cao bề rộng cũng như hệ thống các “công cụ hỗ trợ”… Việt Nam rất nhiều thứ bộ qui chuẩn quốc gia, kể cả bộ chuẩn về gia đình văn hóa, tổ văn hóa, khu phố văn hóa, Hà Nội thậm chí còn đang xây dựng một bộ chuẩn gọi là “người Hà Nội thanh lịch, văn minh”. Những thứ đó quá nhiều, nhiều đến mức không nhớ hết. Nhưng lại thiếu một bộ chuẩn về bồn cầu và không gian ỉa đái.
Sẽ không quá khi nói rằng: muốn biết cung cách, nề nếp sinh hoạt, tính cách, thẩm mỹ, văn hóa của một chủ nhân, hay thậm chí là của một dân tộc, đừng nhìn vào phòng khách hay chỗ ngồi ăn, hãy nhìn vào chốn ỉa đái trong nhà họ.
Vào chỗ ỉa đái, người ta không chỉ đái ỉa. Bồn cầu ở nhiều quốc gia trên thế giới người ta thiết kế cả thiết bị điện từ phát sóng lan qua bồn cầu để đo tỷ lệ mỡ trong cơ thể, hoặc để sưởi ấm, để đo nhịp tim, huyết áp… Có loại bồn cầu phát sáng trong bóng tối, có nắp đậy phát ra tiếng vo vo như ong khi bộ cảm biến hồng ngoại nhận ra cơ thể người, rồi còn có thể chơi một lúc 6 bản nhạc với tiếng chim hót líu lo, tiếng hòa âm của gió đến tiếng bập bùng của đàn hạc. Có loại bồn cầu vừa ngồi vừa lướt web, xem phim, thậm chí gắn hẳn một giàn nhạc giao hưởng.
Nhìn chuyện ỉa đái, vào chốn ỉa đái của họ đủ biết mức sống, văn hóa của con người và dân tộc họ cách xa người Việt mức nào. Không có nền giáo dục nào mà cô giáo một tay cầm phấn dạy một tay cầm túi phân. Có quốc gia nào mà trung bình mỗi ngày, các đoàn tàu khách xuyên Việt thản nhiên tống đổ xuống đường ray trên 4 tấn phân người và 6 vạn lít nước tiểu.
Lâu rồi, tôi đã viết: Trên thế giới này, chắc mỗi người Việt có văn hoá… đái đường. Hễ thấy những ai thản nhiên móc tay kéo quần tè bên vệ đường thì không cần phải hỏi quốc tịch, bởi chắc chắn đó chỉ có thể là người Việt Nam (xem bài Đông Tây nghịch- thuận trong loạt phóng sự “Ngao du trên trục Đông Tây”).
Ngành văn hóa- du lịch hay thăm dò, thống kê ý kiến du khách. Thấy năm nào cũng đầy rẫy những ý kiến ấn tượng. Nhưng đã bao giờ lấy ý kiến du khách ngoại quốc quanh chuyện ỉa đái này? Nếu hỏi, tôi chắc đa phần họ “kinh sợ” Việt Nam nhất là chuyện… ỉa đái!
Trong vô vàn mục tiêu phát triển, thôi thì chưa phát được cái gì trước hết hãy thay chuyển cho được chuyện ỉa đái. Ưu tiên cho mục tiêu ỉa đái trước có lẽ cũng là một cách thay chuyển văn hóa. Để thay chuyển hình ảnh đất nước, để đất nước phát triển và văn minh, có lẽ phải tư duy đầu tiên cho mục tiêu đái ỉa này!
Lãnh đạo nhà mình, ai cũng “khiêm nhường” không muốn (hoặc không thể) tạo dấu ấn. Thôi thì đừng nói đến dấu ấn gì lớn lao, hãy cố gắng để lại dấu ấn làm thay chuyển chuyện ỉa đái này cũng đã là văn hóa và phước hạnh lắm rồi!
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)