Để người thầy gắn bó với nghề

TTCT - Là những người thực thi chủ chốt cả Chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 (bắt đầu triển khai từ năm học 2012-2013) lẫn đề án đổi mới giáo dục căn bản, toàn diện (sắp tới), nhiều thầy cô giáo khẳng định: “Đổi mới từ người thầy là việc quan trọng nhất trong rất nhiều việc lớn nhỏ cùng lúc đặt ra thời gian qua”.

Những suy nghĩ, mong mỏi của họ đều giản dị và thiết thực, trái ngược với rất nhiều định hướng to tát và phức tạp... của ngành giáo dục hiện nay.

Một bài giảng có thể trở nên thú vị, lôi cuốn, khiến học sinh thích học, nhớ lâu nhưng cũng có thể rất nặng nề, căng thẳng; một bài học đạo đức được đáp lại bằng thái độ đối phó, hình thức hay thắp lên ngọn lửa trong tim nhiều học sinh, điều đó chủ yếu dựa vào “nghệ thuật của người thầy”.

Tìm lại vị thế người thầy

Thích môn học vì yêu thầy cô Học sinh chúng em yêu môn học vì yêu thầy cô giáo. Thầy cô tính tình hiền hòa, cởi mở, cách dạy học dễ hiểu, hấp dẫn khiến chúng em thích học. Vì thích học nên sẽ nhớ lâu bài học. Qua thông tin chúng em được đọc, được nghe thì thầy cô đang sống vất vả quá, vì thế thầy cô phải dạy thêm. Chúng em từng có ý nghĩ “học ở trường là học thêm, học ở lớp học thêm mới là học chính thức”. NGUYỄN NGỌC ANH(học sinh Trường THPT Kim Liên)

Thầy Đàm Hiếu Chiến, một trong những giáo viên kỳ cựu dạy chuyên toán của Trường THCS Trưng Vương (Hà Nội), kể ông đã dạy rất nhiều thế hệ học sinh chuyên toán giỏi hơn 20 năm qua, chứng kiến hầu hết các em chọn những nghề nghiệp dễ phát triển sự nghiệp và có thu nhập tốt hoặc đi học nước ngoài. “Tôi có một học trò chuyên toán duy nhất chọn nghề sư phạm và tình nguyện về trường phổ thông dạy học, trong khi nhiều nơi khác “trải thảm đỏ” mời em làm việc. Trong thâm tâm tôi rất mừng, nhưng nhìn vào những bất cập trong cơ chế hiện nay tôi lại muốn khuyên em ấy đừng bỏ qua những cơ hội tốt hơn. Vì tôi biết rất có thể tài năng, tâm huyết của thầy giáo trẻ đó sẽ bị mai một”- thầy Chiến chia sẻ.

Cho rằng việc khôi phục vị thế của nhà giáo là việc quan trọng trong việc thay đổi những bất cập của giáo dục hiện nay, thầy Hồ Tuấn Anh, giáo viên lịch sử Trường THPT Hoàng Mai (huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An), cho biết với công việc của một nhà giáo, ông chỉ mong đổi mới lần này giúp các giáo viên có “lương đủ sống, làm nghề đàng hoàng, được xã hội nhìn nhận đúng, nhân cách nhà giáo được tôn trọng”.

Ông cho biết: “Tôi gần 20 năm đi dạy nên thu nhập được 6 triệu đồng/tháng, gọi là đủ sống ở nông thôn. Trường vợ tôi dạy - tiểu học Quỳnh Phương B - có những giáo viên hợp đồng hơn chục năm vẫn chưa được vào biên chế, lương hợp đồng không quá 2 triệu đồng/tháng, lo cái ăn cũng đủ cơ cực lắm rồi”. Câu chuyện lương thấp, cơ chế đãi ngộ theo kiểu cào bằng, thậm chí thiếu công bằng với những người có cống hiến thật sự, nhiều khuất tất, tiêu cực ở đội ngũ quản lý các cấp làm niềm tin ở những người trực tiếp đứng trên bục giảng bị suy giảm... được rất nhiều giáo viên đề cập trong bức xúc.

“Phần đông nhà giáo không đòi hỏi nhiều tiền, họ cần sự công bằng trong đối xử: là người đóng góp nhiều phải được ghi nhận, là người đứng đầu, người quản lý phải đủ tài đủ đức, là nhìn nhận khách quan về lao động của người thầy” - thầy Vương Gia Thắng, giáo viên dạy vật lý Trường THPT Lương Thế Vinh (Hà Nội), nói. Ông cho rằng để vị thế người thầy được coi trọng, việc đào tạo giáo viên, giữ gìn vị thế người thầy phải trở thành một ưu tiên đặc biệt.

“Không chỉ cần được đào tạo đúng với đặc thù bậc học, người vào nghề sư phạm cần có cam kết tinh thần để đón nhận một nghề nhiều hi sinh hơn là hưởng thụ, yêu thương học sinh hơn lợi ích bản thân mình” - thầy Thắng nói.

Bỏ lối mòn bóp nghẹt sáng tạo

Lãnh đạo Bộ GD-ĐT từng phát biểu trên thông tin đại chúng là “giáo viên có thể thoát ly sách giáo khoa để dạy học sáng tạo”. “Nếu chúng tôi thật sự có thể được như thế thì tốt quá. Nhưng các lãnh đạo trung ương phải về trường mới hiểu vì sao chúng tôi không được thoát ly” - một giáo viên THPT ở Hải Phòng cho biết.

Phàn nàn về thực tế người thầy ở bậc phổ thông khó phát huy được năng lực, sáng tạo, nhiều nhà giáo đã có nhận xét giống nhau về những quy định quá cứng nhắc trong phân phối chương trình, soạn giáo án, trong các tiêu chí đánh giá giáo viên, quy định về họp hành, báo cáo... “Rất nhiều quy định choán hết thời gian của giáo viên nhưng chỉ mang tính hình thức, đối phó. Nhưng nếu giáo viên định thay đổi sẽ không thể yên ổn khi bị thanh tra sư phạm” - một giáo viên cho biết.

Và “quy định lấy giáo án để chấm giáo viên là quy định dở nhất hiện nay - thầy Đàm Hiếu Chiến nhận xét - Một giờ dạy có tốt hay không phải xem họ dạy trên lớp thế nào. Đằng này lại đi kiểm tra giáo án theo mẫu, trong đó có những quy định cụ thể tới mức không thể nào thực hiện nổi. Giáo án chỉ là bản nháp, còn nội dung dạy học, nghệ thuật dạy học là thứ được đúc rút đặc biệt trong mỗi người thầy”.

Hành chính hóa việc đánh giá giáo viên khiến nhiều “sáng kiến, kinh nghiệm” hiện nay là do giáo viên sưu tầm, chép lại của nhau. “Chúng tôi khổ vì họp hành nhiều và nặng nề, khổ vì luôn phải chuẩn bị hồ sơ giáo án chuẩn - cô giáo Đào Hà Lan cho biết - Đổi mới giáo dục bây giờ hãy bắt đầu từ việc đánh giá giáo viên từ chính sản phẩm giáo dục. Đánh giá này có thể thực hiện từ kênh nhà quản lý đánh giá hoặc từ chính học sinh đánh giá giáo viên”.

Chữa bệnh “Bội thực”

Theo nhiều thầy cô giáo, từ sai lầm của các nhà quản lý, nhà trường phổ thông đang chạy theo hai điều nhầm lẫn: Thứ nhất là nhầm lẫn về mục tiêu giáo dục toàn diện, thứ hai là nhầm về mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học bằng công nghệ hiện đại. Sự nhầm lẫn làm gia tăng “bệnh bội thực” cho cả người học và người dạy.

Chương trình giáo dục phổ thông nói chung và chương trình bậc giáo dục trung học nói riêng đặt ra mục tiêu “toàn diện” nên bắt học sinh học 12-13 môn học, môn nào cũng ôm đồm kiến thức, trong đó rất nhiều kiến thức chuyên sâu và hàn lâm chưa cần thiết. Tiêu chí đánh giá học sinh cũng đòi hỏi mọi học sinh muốn đạt học lực giỏi phải học tốt tất cả các môn khiến các em đối phó, chạy theo điểm số. Trong khi thực chất việc giáo dục “toàn diện” phải là dạy cho học sinh biết cách để chung sống trong cộng đồng, có những kỹ năng cần biết để sống, lao động, hòa đồng, vượt lên khó khăn...

Kinh nghiệm của thầy Vương Gia Thắng chứng thực điều này: “Khi kiểm tra vật lý một tiết, các em làm bài rất nhanh và tốt, nhiều em đạt điểm 9, 10. Nhưng sau một tháng, tôi bất ngờ kiểm tra lại, phần lớn các em quên hết kiến thức. Điều này cho thấy học sinh đang học để đối phó, điều trở thành kiến thức thật của các em không là bao”.

Khó khăn của người học cũng là khó của người dạy. Thầy Thắng kể: “Khi còn là giáo viên dạy ở Trường Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội), một trường nổi tiếng có nhiều học sinh hư, tôi mới thấy người thầy cần dành nhiều thời gian để dạy những điều khác ngoài chương trình quy định. Chứng kiến một học sinh vứt bút bi còn mực xuống đất, tôi nhặt lên. Em học sinh hỏi: “Thầy không có bút hả thầy?”. Tôi để cái hộp trên bàn giáo viên và bảo: “Lần sau em nào định vứt bút còn dùng được thì hãy để vào đây. Khi nào có người cần đến thì chúng ta cho họ”. Từ đó, nhiều học sinh đã làm theo lời tôi. Có thể đó là một bài học về tiết kiệm mà nhiều người lớn quên dạy cho học sinh”.

Quan niệm sai về “đổi mới phương pháp dạy học” cũng tạo nên nhiều chuyện bi hài ở các nhà trường phổ thông. Cô Nguyễn Thị Hà, giáo viên dạy văn THCS, băn khoăn: “Một thời gian dài chúng tôi bị chỉ đạo “đổi mới thì phải áp dụng công nghệ thông tin”, nhưng tôi thật không hiểu một giờ bình giảng văn, dùng Power Point để chiếu một bài thơ, một bài soạn của giáo viên lên cho học sinh xem thì liệu có ích gì? Nhưng nếu không làm thì “không đổi mới”. Công nghệ đang là thứ để đánh giá giáo viên, cộng thành tích cho các nhà trường, một kiểu sắm bể cá vàng chỉ để ngắm”.

Nỗi băn khoăn mang tên... sách giáo khoa Vài năm trước, sách giáo khoa (SGK) được phổ biến trong toàn ngành là pháp lệnh, không thể không theo. Bây giờ, người dạy lại được phổ biến “sách chuẩn kiến thức” mới là pháp lệnh. Lạ là mỗi nơi hiểu thế nào là pháp lệnh một kiểu. SGK sử dụng hiện nay đã được biên soạn kỹ đến độ cứ trước mỗi kiến thức cần cung cấp, sau mỗi ý, mỗi đoạn là có câu hỏi gợi ý, sơ kết, người dạy phải theo đó mà thực hiện. Giáo viên nào đột phá, sáng tạo câu hỏi mới không có trong SGK thường không được sự hưởng ứng của đồng nghiệp, của thanh tra dự giờ. Khi học ở trường sư phạm, các giáo viên tương lai đã được yêu cầu không được thoát ly sách giáo viên, bây giờ là “sách chuẩn kiến thức” nên khi ra dạy dần mất thói quen tự suy nghĩ và sự sáng tạo. Thay vì biên soạn một bộ SGK ghi sẵn mọi trình tự, phương pháp, thời gian, kiến thức truyền đạt..., nên chăng Bộ GD-ĐT chỉ cần hướng dẫn phần kiến thức trọng tâm cần có, còn lại mọi việc nên để người dạy chủ động từ phương pháp, thời lượng dạy đến hình thành kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh? Chưa kể trong điều kiện cơ sở vật chất của toàn ngành chưa đầy đủ, việc yêu cầu dạy y như sách cho tất cả các nơi là không thể. Ở tỉnh tôi có suýt soát 200 trường THCS và THPT, nhưng hiện chỉ có 10% số đó được trang bị phòng lab để phục vụ việc dạy và học tiếng Anh, số còn lại chỉ còn cách cho học sinh luyện nghe, nói qua máy CD dù bài soạn có ghi rõ như sách là sử dụng phòng lab... Theo thông lệ, cứ 10 năm SGK sẽ được viết lại nên những số liệu trong sách không còn thuyết phục. Nếu để người dạy chủ động cập nhật, điều chỉnh, bài giảng sẽ hợp lý, hiệu quả hơn. Hoạt động của thầy và trò sẽ tùy theo trình độ tiếp thu của học sinh, tùy cơ sở vật chất của nhà trường. Rất cần có nhiều hơn một bộ SGK để giáo viên có thể tham khảo và vận dụng vào tình hình thực tế địa phương. Có như thế mới xóa được hiện trạng giáo viên cả nước soạn bài một mẫu, dạy học khi ấy mới có cơ hội trở thành “nghệ thuật sư phạm”. NGUYỄN TRUNG NGUYÊN (Đồng Tháp)

Nỗi sợ của người thầy Thầy cô giáo gần học sinh của mình bằng tình cảm nhưng vẫn cần nhớ mình luôn là hình mẫu cho học sinh. Học sinh không thể nể phục một người làm thầy mà chỉ toàn những giờ dạy nhạt nhòa. Sự vững vàng, rộng mở về chuyên môn là tối quan trọng với người làm thầy. Dù rời trường đại học từ lâu thì hành trình “học tập không bảng điểm” của mỗi “cựu sinh viên sư phạm” vẫn không ngừng. Tự học là việc đồng hành cùng năm tháng. Người làm thầy mà không học, kiến thức sẽ dần trơ lì, yên tâm với những gì đã có. Trong khi những cái ngỡ có ấy đã hao hụt theo thời gian. Tôi có một đồng nghiệp vong niên, thầy bị huyết áp cao lâu năm nhưng vẫn luôn là người say sưa đốt cháy mình trong các bài giảng văn. Và thầy đã gục xuống, trút hơi thở cuối trên bục giảng khi đang bình một tác phẩm văn chương. Không hiểu sao khi nghĩ đến bục giảng, tôi không nghĩ nhiều về những thành công suôn sẻ mà còn hay nghĩ đến những giọt mồ hôi, nỗi sợ hãi cô đơn khi bài dạy không có sự cộng hưởng. Cô giáo NGUYỄN KIM ANH (Trường THPT Phan Huy Chú, Hà Nội)