Bảo tồn đa dạng sinh học dảy Trường Sơn CHIẾN LƯỢC BẢO TỒN CÁC LOÀI THỰC VẬT QUÝ HIẾM THUỘC NGHỊ ĐỊNH 32/2006/NĐ-CP Ở KHU VỰC PHÍA NAM DÃY TRƯỜNG SƠN BẮC (TỪ QUẢNG NAM ĐẾN HÀ TĨNH) Bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và bảo tồn các nguồn gen quý hiếm hiện hữu trong dãy Trường Sơn là một vấn đề mang tính cấp thiết và bức bách, đòi hỏi tập trung toàn lực không chỉ đối với các nhà quản lý, các nhà khoa học mà là của toàn xã hội. Lâu nay nhiều văn bản, nhiều tư liệu được công bố nhằm bảo vệ và bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên trên toàn lãnh thổ Việt Nam đã được công chúng quan tâm. Tuy nhiên, để các văn bản và tư liệu liên quan đi vào đời sống xã hội là một bài toán chưa có lời giải thỏa đáng. Chỉ riêng việc thực thi các Nghị định của Chính phủ nhằm bảo vệ các động thực vật nguy cấp, quý hiếm mà gần đây nhất là Nghị định 32/2006/NĐ-CP (sau đây tạm gọi tắt là NĐ 32/2006) cũng còn khá nhiều bất cập. Để thực thi tốt Nghị định nhằm góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học dãy Trường Sơn, chúng tôi thiết nghĩ phải đối mặt với thực tế và vạch ra một chiến lược hành động cụ thể. Qua nghiên cứu, tìm hiểu ở địa bàn các tỉnh phía Nam dãy Trường Sơn Bắc, chúng tôi cảm nhận được rằng tình hình thực thi NĐ 32/2006 ở khu vực nghiên cứu còn nhiều điều cần bàn luận. Trong thực tế mấy năm qua, tình hình khai thác vận chuyển trái phép các lâm sản nói chung, các thực vật được ghi tên trong danh mục kèm theo NĐ 32/2006 nói riêng vẫn xảy ra khá thường xuyên, trong khi công tác quản lý, bảo tồn của các địa phương vẫn còn nhiều hạn chế, đôi lúc, đôi nơi thực thi tinh thần Nghị định chưa thật sự hiệu quả, nếu không muốn nói là có khi bỏ ngõ cho hoạt động khai thác, vận chuyển, mua bán nhiều loài, nhất là các loài thuộc nhóm cho lâm sản phi gỗ. I. Giới hạn khu vực tham luận Nội dung tham luận giới hạn cho địa bàn từ Quảng Nam ra đến Nghệ An. Các dẫn liệu được dựa vào tài liệu lưu trữ của Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh, Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Trà, Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà (Quảng Nam và Đà Nẵng), Vườn Quốc gia Bạch mã, Hành lang xanh (Thừa Thiên Huế), Khu bảo tồn thiên nhiên Dakrong (Quảng Trị), Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẽ Bàng (Quảng Bình), Khu bảo tồn thiên nhiên Kẽ gỗ (Hà Tĩnh). II. Danh mục các loài cây rừng nguy cấp, quý, hiếm có mặt ở khu vực được ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP Để thấy được một cách tổng quát nguồn thực vật nguy cấp, quý, hiếm có măt ở khu vực Nam Trường Sơn Bắc có tên trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP, chúng tôi trích dẫn bảng danh mục của Nghị định và chú thích sự hiện hữu các loài của khu vực ở bảng sau: Nhóm IA. Thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại TT LOÀI ĐỊA BÀN Tên Việt Nam Tên khoa học QN TT QT QB HT NGÀNH THÔNG PINOPHYTA 1 Hoàng đàn Cupressus torulosa 2 Bách Đài Loan Taiwania cryptomerioides 3 Bách vàng Xanthocyparis vietnamensis 4 Vân Sam Phan-xi-păng Abies delavayi-fansipanensis 5 Thông Pà cò Pinus kwangtungensis 6 Thông đỏ nam Taxus wallichiana 7 Thông nước Glyptostrobus pensilis NGÀNH MỘC LAN MAGNOLIOPHYTA Lớp mộc lan Magnoliopsida 8 Hoàng liên gai Berberis julianae 9 Hoàng mộc Berberis wallichiana 10 Mun sọc (Thị bong) Diospyros salletii x 11 Sưa (Huê mộc vàng) Dalbergia tonkinensis x x x 12 Hoàng liên TrungQuốc Coptis chinensis 13 Hoàng liên chân gà Coptis quinquesecta Lớp hành Liliopsida 14 Các loài Lan kim tuyến Anoectochilus spp. x x x x x 15 Các loài Lan hài Paphiopedilum spp. x Ghi chú: QN: Quảng Nam TT: Thừa Thiên Huế QT: Quảng Trị QB: Quảng Bình HT: Hà Tĩnh Nhóm II A. Thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại TT LOÀI ĐỊA BÀN Tên Việt Nam Tên khoa học QN TT QT QB HT NGÀNH THÔNG PINOPHYTA 1 Đỉnh tùng (Phỉ ba mũi) Cephalotaxus mannii x 2 Bách xanh Calocedrus macrolepis 3 Bách xanh đá Calocedrus rupestris x 4 Pơ mu Fokienia hodginsii x x 5 Du sam Keteleeria evelyniana x x 6 Thông Đà Lạt Pinus dalatensis 7 Thông lá dẹt Pinus krempfii 8 Thông đỏ Bắc Taxus chinensis 9 Sa mộc dầu Cunninghamia konishii x Lớp tuế Cycadopsida 10 Các loài Tuế Cycas spp. x x x NGÀNH MỘC LAN MAGNOLIOPHYTA Lớp mộc lan Magnoliopsida 11 Sâm vũ diệp Panax bipinnatifidum 12 Tam thất hoang Panax stipuleanatus 13 Sâm Ngọc Linh Panax vietnamensis 14 Các loài Tế tân Asarum spp. 15 Thiết đinh Markhamia stipulata x x 16 Gõ đỏ (Cà te) Afzelia xylocarpa x x 17 Lim xanh Erythrophloeum fordii x x x x 18 Gụ mật (Gõ mật) Sindora siamensis x x 19 Gụ lau Sindora tonkinensis x x x x x 20 Đẳng sâm (Sâm leo) Codonopsis javanica 21 Trai lý (Rươi) Garcinia fagraeoides x 22 Trắc (Cẩm lai nam) Dalbergia cochinchinensis x x 23 Cẩm lai (Cẩm lai Bà Rịa) Dalbergia oliveri (D. bariensis, D. mammosa) x x 24 Giáng hương Pterocarpus macrocarpus x x 25 Gù hương Cinnamomum balansae x 26 Re xanh phấn Cinnamomum glaucescens x x x 27 Vù hương (Xá xị) Cinnamomum parthenoxylon x x x 28 Vàng đắng Coscinium fenestratum x x x x x 29 Hoàng đằng Fibraurea tinctoria x x 30 Các loài Bình vôi Stephania spp. x x x 31 Thổ hoàng liên Thalictrum foliolosum 32 Nghiến Excentrodendron tonkinensis (Burretiodendron tonkinensis) x Lớp hành Liliopsida 33 Hoàng tinh hoa trắng Disporopsis longifolia 34 Bách hợp Lilium brownii 35 Hoàng tinh vòng Polygonatum kingianum 36 Thạch hộc Dendrobium nobile x x 37 Cây một lá Nervilia spp. Ghi chú: QN: Quảng Nam TT: Thừa Thiên Huế QT: Quảng Trị QB: Quảng Bình HT: Hà Tĩnh III. Thực trạng và nguy cơ xâm hại những cây rừng nguy cấp, quý, hiếm được ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP Tình trạng xâm hại nguồn tài nguyên rừng ở khu vực Nam Trường Sơn Bắc diễn ra ngày càng phức tạp. Các hoạt động xâm hại cây rừng dọc dãy Nam Trường Sơn Bắc thường gặp gây hậu quả suy thoái đa dạng sinh học được tổng kết qua nhiều tài liệu lưu trữ ở các chi cục kiểm lâm sở tại và tài liệu công bố bởi các nhà khoa học là khai thác gỗ, củi, đốt than, chưng cất tinh dầu Re hương, khai thác lá nón, song mây, mật ong... Trong các hoạt động đó, nhiều loài cây gỗ có giá trị cao hoặc quý hiếm, nguy cấpvẫn thường xuyên bị khai thác trái phép như kiền (Hopea siamensis), Lim xanh (Erythrophloeum fordii), Pơ mu (Fokienia hodginsii)... Theo số liệu điều tra ở nhiều tỉnh từ Nghẹ An đến Quảng Nam, mặc dù số lượng vụ vi phạm và khối lượng gỗ bị khai thác trái phép có nơi giảm rõ rệt trong những năm vừa qua, nhưng các vụ vi phạm nghị định 48/2002/NĐ-CP rồi nghị định 32/2006/NĐ-CP có dấu hiệu tăng dần. Các vụ vi phạm gây tiếng vang dư luận cả nước trong vài năm vừa qua tập trung vào các loài nguy cấp, quý, hiếm. Điển hình là các vụ khai thác, vận chuyển trái phép huê mộc (Dalbergia tonkinensis) từ Quảng Bình vào đến Quảng Nam. Tuy nhiên, trong thực tế hiện nay đang có hiện trạng một số người dân bản xứ ngày đêm săn lùng khai thác một số loài thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm ở Trường Sơn để bán cho tư thương như củ bình vôi (Stephania spp.) thuộc nhóm IA trong Nghị đinh 32/2006/NĐ-CP, lan kim tuyến (Anoetochilus spp.), lan hài (Padiopedilum spp.) thuộc nhóm IIA trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP… nhưng các cơ quan, ban ngành hữu trách ở các địa phương xảy ra hiện tượng chưa ngăn chặn kịp thời hoặc chưa có phương án xử lý thích hợp. Đôi khi mẫu vật của các loài này được trưng bày bán ở các chợ hay vỉa hè đường phố năm này qua tháng nọ, nhưng vãn không bị xử lý, theo dõi, tìm giải pháp khắc phục. Lấy ví dụ, củ bình vôi được bày bán ở chợ Đông Hà, vỉa hè đường Trần Hưng Đạo, thành phố Huế… lan kim tuyến được tư thương đến tận vùng cao huyện Quế Sơn, Đại Lộc… tỉnh Quảng Nam để mua từ những nông dân sống ven rừng… Ngay cả việc môt số người dân tộc thiểu số khai thác, vận chuyển, bày bán đủ chủng loại lan rừng trên vỉa hè đường phố ở thành phố Huế, Đông Hà, Đồng Hới… suốt mấy năm nay, ai bảo đảm rằng trong đó không có loài thạch hộc (Dendrobium nobile), là một loài nguy cấp, quý hiếm được ghi ở nhóm IIA trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP? Chính sự vi phạm âm ỷ thiếu kiểm soát này còn nguy hại gấp bội sự khai thác ồ ạt gỗ huê xảy ran trong vài năm vừa qua, vì ồ ạt, gây tiếng vang khiến nhiều ban ngành vào cuộc, rồi ngăn chặn kịp thời, ngược lại sự xâm hại âm ỷ ít người biết đến nên cũng ít cơ quan hữu trách quan tâm và cũng chẳng có chiến dịch nào truy bắt, ngăn chặn. Chúng ta không thể làm ngơ, vì "nước chảy ào ào không hao bằng lỗ mội". Đó là chưa kể đến việc để có đủ số lượng lan rừng đem bán kiếm lợi nhuận, người khai thác lan không ngần ngại chặt cả cây gỗ lớn có lan đeo bám. Vệc làm này vô hình chung xâm hại tiếp đến nhiều đối tượng cây gỗ rừng, mà không loại trừ cả cây gỗ quý, hiếm có tên trong Sách Đỏ hay trong Nghị định 32 về quản lý động thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm của Chính phủ.. IV. Thực trạng bảo tồn những loài cây rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhìn chung, trong vòng mười năm trở lại đây đã có nhiều dự án triển khai nhằm bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên nói chung và nguồn thực vật rừng quý hiếm nói riêng, từ những dự án nâng cao năng lực quản lý, nâng cao nhận thức của người dân sống ở vùng đệm các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên trong khu vực, cho đến các dự án đầu tư tăng thu nhập, tạo công ăn việc làm cho người dân sống gần rừng nhằm giảm áp lực xâm hại rừng. Tuy nhiên, cho đến nay, trong khu vực chưa có một dự án nào được triển khai nhằm bảo tồn các loài nguy cấp, quý, hiếm được ghi trong Nghị định 48/2002/NĐ-CP từ năm 2002 đến năm 2006 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP từ 2006 đến nay một cách hệ thống. Có chăng chỉ mới khởi đầu điều tra, nghiên cứu cách nhân giống một cách nhỏ lẻ như ở Vườn Quốc gia Bạch Mã đối với cây re hương. Điều 4, chương II, Nghị định 32/2006/NĐ-CP đã ghi rằng "Ủy ban nhân dân các cấp có trách nhiệm chỉ đạo, tổ chức thực hiện đánh giá tình trạng thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại địa phương; tổng hợp trên địa bàn cùng với việc thống kê rừng, kiểm kê rừng, theo dõi diễn biến tài nguyên rừng quy định tại Điều 32 của Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn", thế nhưng trong thực tế, chưa thấy Ủy ban nhân dân các cấp ở các địa phương trong khu vực triển khai tinh thần đó, có chăng chỉ mới dừng lại ở mức kiểm kê rừng, đánh giá rất chung nguồn tài nguyên hiện hữu và đề ra phương hướng hành động quản lý, bảo tồn tổng hợp. Chính vì thế khi xảy ra những vụ vi phạm trên diện rộng, khai thác vận chuyển trái phép các loài nguy cấp, quý hiếm thì các địa phương rất lúng túng trong xử lý vụ việc. Điển hình là các vụ khai thác, vận chuyển trái phép loài cây gỗ huê (sưa, trắc thối) - Dalbergia tonkinensis từ Thừa Thiên Huế đến Quảng Nam trong năm 2006 đã gây ra nhiều khó khăn cho công tác xử lý của các địa phương. Đến lúc vụ việc rộ lên, lực lượng kiểm lâm và công an kinh tế tịch thu tang vật, mới bắt đầu tìm chuyên gia giám định. Có nghĩa là các địa phương đã rất bị động. Sở dĩ như vậy là vì trước đó các địa phương chưa bao giờ kiểm tra, xác định và ghi nhận loài này để định vị trên bản đồ và đề ra phương án bảo tồn. Tương tự, mãi tới nay, theo chỗ chúng tôi biết thì cũng chưa có Ủy ban nhân dân địa phương nào quan tâm chỉ đạo, tổ chức điều tra, xác định và khoanh vùng để bảo tồn các loài nguy cấp, quý hiếm có ở dịa phương đựoc ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP như các loài tuế (Cycas spp.) bình vôi (Stephania spp.), các loài lan kim tuyến (Anoectochilus spp.), các loài lan hài (Paphiopedilum spp.), thạch hộc (Dendrobium nobile) là những loài đang bị người dân khai thác, vận chuyển trái phép liên tục. Nói tóm lại, thực trạng bảo tồn những thực vật nguy cấp, quý hiếm được ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP hiện nay rất đáng báo động. Với đà này, các loài vừa nói có nguy cơ mất dần số lượng cá thể và cũng có nguy cơ tuyệt chủng trong thời gian ngắn sắp tới. V. Vài suy nghĩ về chiến lược bảo tồn. Theo chúng tôi, ngay từ bây giờ cần có chiến lược bảo tồn rất cụ thể từng loài ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Để công tác bảo tồn này có hiệu quả, chúng ta cần triển khai thực hiện từng bước cơ bản như sau: 1. Điều tra, xác định, định vị, khoanh vùng và vẽ bản đồ phân bố các loài nguy cấp, quý hiếm: Việc làm này không chỉ triển khai ở các khu rừng đặc dụng, ở các Khu Bảo tồn thiên nhiên hay các Vườn Quốc gia, mà phải làm đồng loạt ở tất cả các trạng thái rừng thuộc dãy Trường Sơn nói chung và Nam Trường Sơn Bắc nói riêng. Tổ chức điều tra, xác định sự hiện diện của từng loài một có tên trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Trong thực tế, cho đến nay các danh lục thực vật đã được công bố cho các Khu Bản tồn thiên nhiên, các Vườn Quốc gia có thể chưa thật sự đầy đủ, đôi khi những loài thiếu tên trong danh lục nhưng hiện có mặt ngoài hiện trường lại là loài nguy cấp, quý, hiếm được ghi trong danh mục kèm theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Nhiều tiểu khu, lô, khoảnh từ trước đến nay chưa từng được điều tra, nay cũng cần có kế hoạch rà soát, xác định sự hiện diện của các loài nguy cấp, quý, hiếm. Để tiết kiệm thời gian và công của, cần có kế hoạch đào tạo cho cán bộ điều tra hiện trường của các Phân viện điều tra, Quy hoạch rừng và các Đoàn điều tra, Quy hoạch nông lâm nghiệp các tỉnh kỹ năng và phương pháp phát hiện các loài cần tìm để họ kết hợp trong công tác rà soát các loại rừng. 2. Nghiên cứu kỹ các đặc điểm sinh thái, sinh học và sinh lý của từng loài, đồng thời nghiên cứu biện pháp kỹ thuật nhân giống, trồng đối với từng loài. 3. Nghiên cứu phương thức bảo tồn thích hợp cho từng loài. Đối với những loài có khả năng bảo tồn in situ thì tổ chức triển khai bằng cách xác định hiện trường, khoanh vùng, khoanh lô, khoảnh, tiểu khu và chọn giải pháp tác động thích hợp. Tổ chức đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ làm công tác bảo tồn để thực hiện dự án. Tuyên truyền, vận động nhân dân sống ven rừng và sống trong vùng đệm của các Vườn Quốc gia, các Khu Bảo tồn thiên nhiên tham gia bảo tồn với tư cách là cộng tác viên và chủ rừng. Đối với những loài không thể hoặc khó bảo tồn in situ thì nghiên cứu giải pháp khả thi để tiến hành phương thức bảo tồn ex situ. Giao trách nhiệm cho các Vườn Quóc gia, các Khu Bảo tồn thiên nhiên lập vườn thực vật để bào tồn ex situ các loài này. 4. Tăng cường công tác bảo vệ, quản lý tài nguyên theo phương thức cộng đồng. Xác định trách nhiệm của các bên tham gia, đặc biệt làm rõ vai trò trách nhiệm của các UBND địa phương đối với Nghị định 32/2006/NĐ-CP trong công tác bảo tồn các loài nguy cấp, quý, hiếm có mặt ở địa bàn. 5. Cần có ngay biện pháp ngăn chặn khai thác, vận chuyển, mua bán các loài thực vật nguy cấp, quý, hiếm thân thảo: bình vôi, lan kim tuyến, lan hài, thạch hộc… Nghiên cứu hạn chế và kiểm soát chặt chẽ tình trạng khai thác xô bồ lan rừng, vận chuyển, bày bán tràn lan như hiện nay.